O‘ZBEKISTONNING MARKAZIY VILOYATLARIDA QO‘YLARNING MONIYEZIOZ BILAN ZARARLANISH DARAJASINI ANIQLASH

Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasining Samarqand va Jizzax viloyatlarida qo‘ylar orasida moniyeziozning uchrash darajasi, ya‘ni invaziya ekstensivligi bo‘yicha ma‘lumotlar keltirilgan. Olingan natijalarga ko‘ra, Samarqand viloyatida tekshirilgan qo‘ylarning 11,0% ida, Jizzax viloyatida esa tekshirilgan qo‘ylarning 11,2% ida moniyezioz bilan ekstensiv zararlanish aniqlangan.

O‘ZBEKISTONNING MARKAZIY VILOYATLARIDA QO‘YLARNING MONIYEZIOZ BILAN ZARARLANISH DARAJASINI ANIQLASH Safarov X.A. Veterinariya ilmiy-tadqiqot instituti Djabbarov Sh.A. Veterinariya va chorvachilikni rivojlantirish qo‘mitasi Akramov K.Sh. Veterinariya ilmiy-tadqiqot instituti https://doi.org/10.5281/zenodo.20108911 Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasining Samarqand va Jizzax viloyatlarida qo‘ylar orasida moniyeziozning uchrash darajasi, ya’ni invaziya ekstensivligi bo‘yicha ma’lumotlar keltirilgan. Olingan natijalarga ko‘ra, Samarqand viloyatida tekshirilgan qo‘ylarning 11,0% ida, Jizzax viloyatida esa tekshirilgan qo‘ylarning 11,2% ida moniyezioz bilan ekstensiv zararlanish aniqlangan. Kalit so‘zlar: Samarqand, Jizzax, moniyezioz, ekstensiv zararlanish.

ОПРЕДЕЛЕНИЕ СТЕПЕНИ ЗАРАЖЁННОСТИ ОВЕЦ МОНИЕЗИОЗОМ В ЦЕНТРАЛЬНЫХ ОБЛАСТЯХ УЗБЕКИСТАНА Сафаров Х.А. Научно-исследовательский институт ветеринарии Джаббаров Ш.А. Комитет по развитию ветеринарии и животноводства Акрамов К.Ш. Научно-исследовательский институт ветеринарии Аннотация: В данной статье представлены сведения о степени распространённости мониезиоза среди овец, а именно об экстенсивности инвазии, в Самаркандской и Джизакской областях Республики Узбекистан. Согласно полученным результатам, в Самаркандской области мониезиоз выявлен у 11,0% обследованных овец, тогда как в Джизакской области экстенсивная заражённость составила 11,2% от числа исследованных животных. Ключевые слова: Самарканд, Джизак, мониезиоз, экстенсивность инвазии.

DETERMINATION OF THE DEGREE OF SHEEP INFESTATION WITH MONIEZIOSIS IN THE CENTRAL REGIONS OF UZBEKISTAN Safarov X.A., Scientific Research Institute of Veterinary Medicine Djabbarov Sh.A. Committee for Veterinary and Livestock Development Akramov K.Sh. Scientific Research Institute of Veterinary Medicine Abstract: This article presents information on the prevalence of monieziosis in sheep, specifically the extent of invasion, in the Samarkand and Jizzakh regions of the Republic of Uzbekistan. According to the obtained results, monieziosis was detected in 11.0% of the examined sheep in the Samarkand region, whereas in the Jizzakh region the prevalence rate was 11.2% of the investigated animals.

Keywords: Samarkand, Jizzakh, monieziosis, prevalence of invasion.

KIRISH Moniyezioz bu – qo‘y va boshqa mayda kavsh qaytaruvchi hayvonlarning ingichka ichagida yashovchi Moniezia turi tasmasimonlari tomonidan chaqiriladigan kasallik hisoblanadi. U ko‘plab mintaqalarda keng tarqalgan, ayniqsa yaylovda boqiladigan yosh qo‘ylar orasida uchraydi [1,2,3,4]. Olib borilgan tadqiqotlar bu invaziya ba’zan yengil o‘tishini, ba’zan esa iqtisodiy va sog‘liq jihatdan sezilarli zarar berishini ko‘rsatadi [3,7,12]. Moniyezioz bilan zararlangan qo‘zilarda 1,5–3 kg gacha tirik vazn ortishining yo‘qolishi, jun sifatining bir kilogrammgacha kamayishi qayd etilgan. Boshqa hududlarda olib borilgan tadqiqotlarga ko‘ra, qo‘ylarda ham ishtaha pasayishi, vazn yo‘qotish va sut miqdorining kamayishi ta’riflangan [5,7,8]. Moniyezioz ko‘pincha boshqa parazitlar (nematodlar, trematodlar, qon parazitlari) bilan aralash holda uchrab, qo‘zilarda 4–5 oylikda o‘lim xavfini oshiradi [6,10,13]. Ko‘plab mintaqalarda zararlanish darajasi 6–40% atrofida, ba’zi joylarda yosh qo‘zilarda 60–70% gacha yetadi. Eng yuqori ko‘rsatkichlar yaylov hududlarida – ko‘pincha bahor-yoz oylarida qayd etilgan [4,9,11,14]. Ushbu ma’lumotlar mazkur kasallikning qo‘ylar orasida tarqalish darajasini aniqlash muhim veterinariya tadbirlaridan biri ekanligidan dalolat beradi. ASOSIY QISM Tadqiqotlar 2023-yil davomida chorvachilik yuritishning zamonaviy texnologiyali sharoitida qoʻylarning asosiy gelmintozlari va ularning Respublikamizning Samarqand va Jizzax viloyatlaridagi fermer, dehqon xoʻjaliklari va aholi xonadonlaridagi turli yoshdagi qoʻylarda gelmintologik tekshirishlar olib borildi. Mazkur tekshirishlar tezak namunalarini gelmintoovoskopiyaning ikki turi – flotatsion Fyulleborn usuli va sedimentatsion ketma-ket yuvish usullari bilan hamda gelmintolarvoskopiyaning Berman-Orlovning VITIda takomillashtirilgan (Ya.D. Nikolskiy) uslubi bilan amalga oshirildi. Samarqand viloyatida keng qamrovli gelmintologik tadqiqotlar olib borildi. Viloyatning Bulungʻur, Nurobod, Paxtachi, Toyloq, Urgut tumanlarida joylashgan turli fermer xoʻjaliklari va aholi xonadonlarida mavjud qoʻylardan 326 ta tezak namunalari olindi va gelmintokoprologik usullarda tekshirildi. Tekshirilgan namunalar natijalarining tahliliga koʻra, 326 bosh qoʻyning 36 boshi (11,0%) moniyezioz bilan zararlanganligi aniqlandi. Tumanlar bo‘yicha ekstensiv zararlanish darajasi turlicha bo‘lib, hududning geografik joylashuviga ko‘ra har xil ko‘rsatkichga ega (1-rasm). 120 112

80 72 39 37 20 11 4 3 0 Bulung‘ur Nurobod Paxtachi Toyloq Urgut

Tekshirilgan qoʻylar soni (bosh) Ekstenszararlanganlik bosh

1-rasm. Samarqand viloyatining tumanlarida qoʻylarning moniyezioz bilan ekstensiv zararlanganligi (gelmintokoprologik tekshirishlar asosida)

Jizzax viloyatining Paxtakor, Forish va Sharof Rashidov tumanlarida olib borilgan tadqiqotlar davomida viloyatda 153 bosh qoʻy tekshirilgan boʻlib, ular orasida 17 bosh (11,2%) qoʻy moniyezioz bilan zararlanganligi aniqlandi.

Tekshirilgan qoʻylar soni (bosh) Ekstenszararlanganlik bosh

2-rasm. Jizzax viloyatining tumanlarida qoʻylarning moniyezioz bilan ekstensiv zararlanganligi (gelmintokoprologik tekshirishlar asosida)

Samarqand viloyatidan farqli ravishda ushbu viloyatning faqatgina Forish tumanida qo‘ylarning moniyezioz bilan ekstenszararlanishi mavjudligi aniqlandi (2-rasm). Xulosa 1. Samarqand viloyatida qo‘ylardan olib tekshirilgan 326 ta namunadan 36 tasida, ya’ni 11,0% ida moniyezioz bilan ekstensiv zararlanganligi aniqlandi. 2. Jizzax viloyatida tekshirilgan 153 bosh qo‘yning 17 boshi, ya’ni 11,2% i moniyezioz bilan ekstensiv zararlanganligi aniqlandi.