МАВСУМИЙ ИССИҚЛИК АККУМУЛЯТОРЛАРИ АСОСИДА ҚУРИЛГАН УЙҒУНЛАШГАН ҚУЁШ ИСИТИШ ТИЗИМЛАРИНИНГ САМАРАДОРЛИГИ
Abduhamidov Diydorbek Ulug‘bekovichO‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi huzuridagi "Qayta tiklanuvchi energiya manbalari milliy-ilmiy tadqiqot instituti"2026
JurnalResearch Focus International Scientific JournalJild 4Son 12Sahifa 44–49
Annotatsiya
Мақолада мавсумий иссиқлик аккумуляторлари асосида ишлаб чиқилган уйғунлашган қуёш иситиш тизимларининг самарадорлиги таҳлил қилинган. Ушбу тизимлар иссиқликни сақлаш ва энергияни тежашда самарали бўлиб, анъанавий энергия манбаларидан фойдаланишни камайтириш имконини беради. Шунингдек, мақолада қуёш энергиясидан максимал фойдаланиш ва иссиқлик ҳажмини оптимал тарзда тақсимлаш йўналишлари ҳам кўриб чиқилган.
Boshqa tillarda
ruschaЭФФЕКТИВНОСТЬ КОМБИНИРОВАННЫХ СОЛНЕЧНЫХ СИСТЕМ ОТОПЛЕНИЯ, ПОСТРОЕННЫХ НА ОСНОВЕ СЕЗОННЫХ ТЕПЛОВЫХ АККУМУЛЯТОРОВ
В статье проанализирована эффективность интегрированных солнечных систем отопления, построенных на основе сезонных тепловых аккумуляторов. Эти системы эффективно аккумулируют тепло и способствуют экономии энергии, снижая использование традиционных источников энергии. Также рассматриваются подходы к максимальному использованию солнечной энергии и оптимальному распределению тепловых запасов
inglizchaEFFICIENCY OF COMBINED SOLAR HEATING SYSTEMS BUILT ON THE BASIS OF SEASONAL HEAT ACCUMULATORS
The article analyses the efficiency of combined solar heating systems developed on the basis of seasonal heat accumulators. These systems are effective in storing heat and saving energy and make it possible to reduce the use of traditional energy sources. The article also considers ways of making maximum use of solar energy and of distributing the volume of heat in an optimal manner.
Kalit so‘zlar
- мавсумий иссиқлик аккумулятори
- уйғунлашган қуёш иситиш тизими
- энергия самарадорлиги
- қуёш энергияси
- иссиқлик сақлаш
To‘liq matn
Litsenziya: CC BY 4.0litsenziya matni
Matn PDF’dan ajratilgan va qayta formatlangan; asl nusxadan farq qilishi mumkin.
МАВСУМИЙ ИССИҚЛИК АККУМУЛЯТОРЛАРИ АСОСИДА ҚУРИЛГАН УЙҒУНЛАШГАН ҚУЁШ ИСИТИШ ТИЗИМЛАРИНИНГ САМАРАДОРЛИГИ Абдуҳамидов Дийдорбек Улуғбекович т.ф.б(PhD), Ўзбекистон Республикаси Энергетика вазирлиги ҳузуридаги “Қайта тикланувчи энергия манбалари миллий-илмий тадқиқот институти” E-mail: dijdorbekabduhamidov@gmail.com https://doi.org/10.5281/zenodo.18206008 Аннотация: Мақолада мавсумий иссиқлик аккумуляторлари асосида ишлаб чиқилган уйғунлашган қуёш иситиш тизимларининг самарадорлиги таҳлил қилинган. Ушбу тизимлар иссиқликни сақлаш ва энергияни тежашда самарали бўлиб, анъанавий энергия манбаларидан фойдаланишни камайтириш имконини беради. Шунингдек, мақолада қуёш энергиясидан максимал фойдаланиш ва иссиқлик ҳажмини оптимал тарзда тақсимлаш йўналишлари ҳам кўриб чиқилган. Калит сўзлар: мавсумий иссиқлик аккумулятори, уйғунлашган қуёш иситиш тизими, энергия самарадорлиги, қуёш энергияси, иссиқлик сақлаш
ЭФФЕКТИВНОСТЬ ИНТЕГРИРОВАННЫХ СОЛНЕЧНЫХ СИСТЕМ ОТОПЛЕНИЯ, ПОСТРОЕННЫХ НА ОСНОВЕ СЕЗОННЫХ ТЕПЛОВЫХ АККУМУЛЯТОРОВ Аннотация: В статье проанализирована эффективность интегрированных солнечных систем отопления, построенных на основе сезонных тепловых аккумуляторов. Эти системы эффективно аккумулируют тепло и способствуют экономии энергии, снижая использование традиционных источников энергии. Также рассматриваются подходы к максимальному использованию солнечной энергии и оптимальному распределению тепловых запасов. Ключевые слова: Эффективность интегрированных солнечных систем отопления, построенных на основе сезонных тепловых аккумуляторов
EFFICIENCY OF INTEGRATED SOLAR HEATING SYSTEMS BASED ON SEASONAL THERMAL STORAGE Abstract: The article analyzes the efficiency of integrated solar heating systems based on seasonal thermal storage. These systems effectively store heat and contribute to energy savings, reducing the use of conventional energy sources. The study also examines approaches for maximizing solar energy utilization and optimizing the distribution of heat capacity. Keywords: Efficiency of Integrated Solar Heating Systems Based on Seasonal Thermal Storage
КИРИШ Бугунги кунда жаҳон миқёсида қуёшли иссиқлик таъминоти тизимларининг сифатини оширишга қаратилган илмий тадқиқотлар фаол олиб борилмоқда. Хусусан, пассив ва фаол қуёш иситиш тизимларини кенг жорий этиш, қайта тикланувчи энергия манбаларидан самарали фойдаланиш ҳамда иссиқлик-техник параметрларни оптималлаштириш орқали энергия самарадорлигини ошириш ва анъанавий энергия ресурслари сарфини камайтириш асосий мақсад сифатида белгиланган. Ушбу йўналишда биноларни меъёрий иссиқлик билан таъминлаш мақсадида қуёш энергиясидан максимал иссиқлик энергиясини олиш, шунингдек иссиқликни жамловчи бак-аккумуляторга эга фаол қуёш иситиш тизимларида кечадиган иссиқлик жараёнларини кўп параметрли моделлаштириш бўйича тадқиқотлар устувор аҳамият касб этмоқда [1].
Ҳозирги кунда мамлакатимизда қуёш иссиқлик таъминоти тизимлари ривожланишнинг энг самарали интеграция ва технологик ечимларни ишлаб чиқиш ҳамда танлаш босқичида турибди. Кўплаб илмий-тадқиқот ишлари олиб борилаётир, натижада қуёш энергиясини қабул қилиб, уни иссиқлик ёки электр энергиясига айлантирувчи муҳандислик ускуналари ишлаб чиқилиб, оммавий ишлаб чиқаришга киритилмоқда. Шу билан бирга, қуёш иссиқлик таъминоти билан таъминланган иншоотлар қурилмоқда ва улардан самарали фойдаланиш йўналишида зарурий асос яратилмоқда. Органик ёқилғини тежаш ва энергия самарадорлигини ошириш мақсадида халқ хўжалигининг турли тармоқларида қуёш иссиқлик таъминоти қурилмалари жорий этилмоқда, шунингдек асбоб-ускуналарни ишлаб чиқариш, лойиҳалаш, ўрнатиш, ишга тушириш ҳамда таъмирлаш бўйича ихтисослаштирилган ташкилотлар фаолият юритмоқда.
Республикамиз миллий иқтисодиётида энг муҳим вазифалардан бири – қуёш энергиясидан кенг кўламда фойдаланишни таъминлаш ҳисобланади. Бутун дунё бўйлаб қуёш энергиясини иссиқлик энергиясига айлантириш ва уни иссиқлик таъминоти тизимларида асосий энергия манбаи сифатида қўллаш амалиёти кенг тарқалган. Бу жараёнда яшаш уйлари, шаҳар ва қишлоқлардағы бино-иншоотлар бир хил ҳарорат салоҳиятига эга иссиқликнинг асосий истеъмолчилари сифатида ҳисобланади. Республикамизда уй-жойларни иситишда қуёш энергиясидан фойдаланиш бўйича катта тажриба тўпланган ва етарли илмий-техник замин яратилган, жумладан: - суюқ иссиқлик ташувчиси (СИТ)ни иситиш учун ясси Қуёш коллекторларининг (ЯҚК) иссиқлик таъминоти тизимлари (ИТТ)нинг асосий элементларини кичик серияли ишлаб чиқариш; - экспериментал, индивидуал ва жамоавий Қуёш иссиқ сув таъминоти тизимлари яратилган (ҚИСТ); - бир гуруҳ, якка ва кўп қаватли бинолар, саноат корхоналари, шунингдек, кичик маҳалла ва қишлоқларни иссиқ сув билан таъминлаш учун ишлаб чиқилган Қуёш-ёқилғи қозонлари; -инсоляцион пассив Қуёш иситиш тизимига эга бўлган кичик ўлчамли тажриба уйлари (лабораториялар) ишлаб чиқилди ва синовдан ўтказилди.
Яқин келажакда турар-жой объектларини иссиқлик билан таъминлашда ҚЭ дан амалий фойдаланиш кўламини кенгайтириш долзарб ҳисобланиб, унда махсус ускуналар ёрдамида пассив тизимлардан фарқли равишда ЯҚҚ томонидан ҳосил қилинган Қуёш иссиқлик энергиясидан фойдаланиш, тўплаш ва тақсимлашни тартибга солади. ҚЭдан самарали фойдаланиш туфайли пассив тизимларнинг 30-35% га нисбатан фаол ИТТ ларда улардаги ёқилғини алмаштириш коэффициенти 70-80% га етказилиши мумкин[2,3,4].
АСОСИЙ ҚИСМ Мавсумий иссиқлик жамловчи Қуёш иситиш тизими таклиф этилган бўлиб, мазкур тизим йилнинг иссиқ мавсумида ортиқча иссиқликни мавсумий иссиқликни жамловчи бак аккумуляторига йиғади ва йилнинг совуқ мавсумида иситиш тизимини таъминлаш учун мўлжалланган (1-расм)[8,9,10]
1-расм. Мавсумий иссиқлик жамловчи қуёший иссиқлик таъминоти тизими: Қуёш коллектори; 2-иссиқлик алмаштириш ускунаси; 3-иссиқлик алмаштиргич; 4- иссиқ сув иситиб бериш ускунаси; 5-иссиқлик алмаштиргич; 6-уч-йўлли жўмрак; 7- айлантириш насоси; 8-орқага кайтариш жўмраки; 9.10-таъминот қувурлари; 11.12- қайрилиш қувурлари; 13- мавсумий иссиқлик сақлаш идиши; 14- юқори заряд бўлими; 15- пастки заряд бўлими; 16-оқимнинг юқори бўлими; 17-оқимнинг пастки бўлими; 18.19- қувурлар; 20.21-жўмрак; 22-айланиш насоси; 23-қувур; 24-жўмрак; 25-совуқ сув таъминоти тармоғи; 26- чиқариш қувури; 27-уч-йўлли жўмрак; 28 – иссиқ сув истеъмоли қувури; 29-иссиқ сув олиш жўмраги; 30-чиқариш қувури; 31,32-жўмрак; 33- иссиқ сув қозони; 34-тартибга солувчи уч-йўлли жўмрак; 35-иссиқлик алмаштиргич; 36-иккинчи иссиқлик алмаштиргич; 37- таъминот қувури; 38-таъминот қувури; 39-жўмрак; 40-иссиқлик-истеъмол юки; 41-чиқариш қувури; 42-айланиш насоси; 43-иккинчи тартибга солувчи уч-йўлли жўмрак; 44,45-жўмрак; 46-совуқ сув таъминоти тармоғи; 47- орқага кайтариш жўмраки; 48-62-электрон ҳароратни ўлчаш сенсори ва термометрлар; 63-дастур текшируви; 64, 65-кенгайтириш идишига; 66- тўгри қувури; 67-жўмрак; 68-мембрана кенгайтириш идишига; 69-жўмрак.
Пассив ва фаол Қуёший иситиш таъминоти тизимлари (ИТТ) турлари таснифланди ва уларнинг муҳим энергетик, техник-иқтисодий кўрсаткичлари нуқтаи назардан солиштирилди ва иссиқлик-техник, экологик ва иқтисодий кўрсаткичлари ҳамда табиий ёқилғи ресурсларини қоплаш коэффициентига кўра ўзаро таққосланди (1-жадвал).
1-жадвал. Паст ҳароратли Қуёш ИТТлар таснифлари Тизимларда Паст Тизимнинг Тизимнинг ёқил-ғини Тизимнинг Тизимнинг ҳароратли афзалликла хавфлилик тежаш ютуқлари камчиликлари Қуёш ИТТ ри томонлари коэффици енти 1. Таклиф Тизимнинг Тизим 1. Ортиқча этила-ётган ишлаш қўшимча иссиқликни тизимдан муддати иссиқлик жамлаш ва фойдаланиш бино иншоат манбаи мақсадли йўнал-Паст бўйича яроқлилик (дублёр) сиз тириш имконияти ҳароратли лойиҳавий муддати булутли ҳар доим ҳам пассив 35-45% ечимлар билан бир совуқ мавжуд эмас. Қуёш ИТТ мавжуд. хил бўлиб кунларда 2. 2. Бино ва ортиқча иссиқликни Лойиҳалаштириш иншоот қури- сарф- таъминлаб даврида лишига катта харажатлар бериш режалаштисарф-харажат сарфланмай имконияти рилиши шарт. сарфланмайд. ди паст. 1. Қуёш сув Тизимни Қуёшийиситиш эксплуатаци ёқилғили коллекторлари, я қилишнинг ИТТларини иссиқликни енгиллик Тизим лойиҳалашти сақлаш бак жиҳатлари ишлаш даври риш тизимда аккумулятори ва (ишга мобайнида ёқилғини бошқа асбоб- тушириш, доимий тежаш Паст ускуна-лар катта ўчириш, назоратни коэффициент ҳароратли маблағ ва майдон созлаш), талаб қилади и оширишга Фаол 20-35% талаб қилади. заҳира ва мақбул олиб келади Қуёш ИТТ 2. Фақат қуёш тизимининг ишлаш ва у кенг энергияси мавжудлиги, режимлари тарқалган асосидаги ИТТ йилнинг иқлим тизим бўлиб, муҳандислик совуқ кўсатгичлари лойиҳалаш, ечимлари етарли мавсумида башоратлариг қуриш, эмас, чунки объектлар а боғлиқ. ишлатиш иситиш учун иситиш бўйича кўп мавсумида қуёш кўрсатгичла йиллик инсоляцияси ри нурлитажриба етарли эмас ва хар панелли мавжуд. доим хам иситиш иқтисодий тизимларига жиҳатдан (30-350С) оқламайди. мос Иситиш мавсумида Замонавий кафолатланга техникан иссиқлик технологияэнер-гияси лардан билан фойдаланилг Иқлим таъминлаб ан ҳолда уни кўрсатгичлар беради автоном и шу билан ҳамда башоратлари бирга заҳира Паст Тизимга асосида республика тизимига эга Ҳароратли сарфланадиган лойиҳалашиқлим шаро- ИТТ уйғунлашг 60- бошланғич сарф- тирилади ва итида сифатида ан 80% харажат малакали автоном лойиҳалаш-Қуёш ИТТ юқорилиги мутахассисси иситиш тизи- тириш з тизимга мини яратиш имкони ўзгартириш имконияти мавжуд, ва киритиш мавжуд. тизимни мушкуллиги. Энергия автоматлаштежамкорлик тириш ва ва бошқариш иқтисодий имкониятлар самарадорлиг и мавжуд. и юқори.
ХУЛОСА Иссиқлик таъминоти тизимларида амалиётда фаол иссиқлик таъминоти тизимларининг самарадорлигини баҳолаш учун бир қатор асосий техник вазифалар белгиланади: Энг самарали иситиш тизимини (ИТ) танлаш имконини бериш, бу эса паст потенциалли иссиқликни қўллаш орқали амалга оширилади. Масалан, ҳарорати 35–45 ℃ бўлган иссиқ сув анъанавий 70–85 ℃ ҳароратдаги иситиш тизимига нисбатан самаралироқ ҳисобланади. Танланган тизим параметрларини қуёш иссиқлик энергиясидан максимал фойдаланиш нуқтаи назаридан мувофиқлаштириш. Тизимнинг гелиотехник қисмини оптималлаштириш, шу жумладан қуёш коллектори юзаси майдони, иссиқлик сақлаш бак-аккумуляторининг ҳажми ва иссиқлик муҳандислик ускуналарини аниқлаш.
Қуёш иссиқлик таъминотида энергияни автоматлаштирилган тарзда ишлаб чиқиш, уни тўплаш ва ишлатиш режимларини мувофиқ режалаштириш учун оддий автоматлаштириш воситаларидан фойдаланиш. Уйғунлашган қуёш иситиш тизимига эга бинода қўйилган қўшимча ускуналарнинг инвестицияси қоплаш муддати тахминан 16,3 йилни ташкил этади. Бак-аккумуляторли уйғунлашган қуёш иситиш тизимига эга бинода эса қоплаш муддати иссиқлик ҳимоясининг даражаларига қараб 17,7; 20,18 ва 21,9 йилга тенг [5,6,7].
Iqtiboslar dinamikasi
ReLibraryTekshirilgan Metodologiya
Adabiyotlar10 ta adabiyot
- Д.У.Абдухамидов “Паст ҳароратли фаол қуёш иситиш тизимларини танлаш, уларнинг схемаларини асослаш ва иссиқлик параметрларини оптималлаш” техника фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси Автореферати. Фарғона-2023й.
- А.У. Вохидов, К.А. Самиев, Д.У. Абдухамидов, К.Ю. Рашидов, М.Х.Дехконова. Энергоактивные оконные блоки: конструктивные решения и дизайн // Международный научный журнал «Альтернативная энергетика и экология», Август, 2022. №8 (401).
- Н.Р.Авезова, Э.Ю.Рахимов, Н.Н.Далмурадова, Д.У.Абдухамидов, Динамика изменения показателей градусо-суток отопительного периода в Узбекистане за последние 40-лет. “Проблемы энерго-и ресурсосбережения” Ташкент 2022г. №1. 108-118 ст.
- Н.Р.Авезова, Р.Р.Авезов, К.Ю.Рашидов, Д.У.Абдухамидов, М.Х. Дехканова “Энергетик фаол дераза блоки” фойдали модел учун патент FAP 01930 (FAP 2020 0282) 20.04.2022 й.
- Н.Р.Авезова, К.А. Самиев, А.У.Вохидов, Э.Ю. Рахимов, К.Ю.Рашидов, Д.У.Абдухамидов, М.Х. Дехканова «Энергосберегающий оконный блок автоматизированного действия». Фойдали модел FAP 2022 0062 24.02.2022й.
- Н.Р.Авезова, К.А. Самиев, Д.У.Абдухамидов, А.Э.Хаитмухамедов “Тўғридан-тўғри нурланиш” типидаги пассив қуёш иситиш тизимига эга бинонинг солиштирма иссиқлик характеристика (хусусият)лари ва иссиқлик-техникавий кўрсаткичларини аниқлаш услубияти. №DGU 17650 16.07.2022й.
- Авезова Н.Р., Самиев К.А., Абдухамидов Д.У., Рашидов К.Ю. «Актив қуёш иситиш тизимига эга маъмурий ва маиший биноларнинг энергетик, экологик ва иқтисодий хоссаларини аниқлаш компьютер дастури». DGU 19465 18.11.2022й.
- ҚМҚ 2.01.18-2018 «Бинолар ва иншоотлар иситиш, шамоллатиш ва кондициялаштириш учун энергия сарфи меъёрлари».
- R.R. Avezov, D.U. Abdukhamidov. «On Determining the Solar Radiation Absorption Factor for Translucent Coatings of Flat Solar Plants». // Applied Solar Energy. USA. Vol. 51, No.3, pp. 232–234.10.3103/s0003701x15030032
- Патент на полезную модель № FAР 20150160 от 23.12.2015г Н.Р.Авезова, А.Г.Бугаков, А.У.Абдухамидов А.У.Вохидов. «Система солнечного теплоснабжения с сезонным аккумулированием тепла».
Metama’lumot
- Identifikator
- REL-A-013210
- Nashr sanasi
- 2026-01-05
- Til
- o‘zbek
- Jurnal
- Research Focus International Scientific Journal
- Jild
- 4
- Son
- 12
- DOI
- 10.66073/researchfocus.v4i12.1899
- ISSN
- 2181-3833 · 2181-3833
- Nashriyot
- LLC Ilm-fan va innovatsiyalar akademiyasi
- Sahifa
- 44–49
- Litsenziya
- Ushbu ilmiy ish CC BY 4.0 litsenziyasi asosida ochiq.
- Ko‘rishlar
- 62026-10-10 dan beri o‘lchanmoqda
- Metadata manbasi
- Research Focus International Scientific Journal
- Oxirgi yangilanish
- 2026-09-11