ЎЗБЕКИСТОНДА ВЕТЕРИНАРИЯ ПАРАЗИТОЛОГИЯСИНИНГ РИВОЖЛАНИШ ТАРИХИ (адабиёт маълумотлари

Ушбу мақолада Ўзбекистон ветеринариясининг ривожланишида ҳисса қўшган олимлар ва уларнинг илмий тадқиқот ишланмалари ҳақида маълумотлар келтирилган бўлиб, ушбу маълумотлар ВИТИнинг ҳамда СамҚХИнинг илмий кутубхонасидаги рисолаларидан олинди ҳамда таржима қилиниб илмий тусга киргизилди

ЎЗБЕКИСТОНДА ВЕТЕРИНАРИЯ ПАРАЗИТОЛОГИЯСИНИНГ РИВОЖЛАНИШ ТАРИХИ (адабиёт маълумотлари) Т.Н.Ачилов кичик илмий ходим, Ветеринария илмий-тадқиқот институти Ш.М.Аминжонов катта илмий ходим., в.ф.д., Ветеринария илмий-тадқиқот институти А.Х.Хушназаров кичик илмий ходим., в.ф.ф.д., Ветеринария илмий-тадқиқот институти https://doi.org/10.5281/zenodo.17906813 Аннотация: Ушбу мақолада Ўзбекистон ветеринариясининг ривожланишида ҳисса қўшган олимлар ва уларнинг илмий тадқиқот ишланмалари ҳақида маълумотлар келтирилган бўлиб, ушбу маълумотлар ВИТИнинг ҳамда СамҚХИнинг илмий кутубхонасидаги рисолаларидан олинди ҳамда таржима қилиниб илмий тусга киргизилди. Калит сўзлар: Паразит, текинхўр, бўғимоёқлилар, ҳашоратлар, ўргимчаксимонлар, зоология, эпизоотология, физиология, биохимия, иммунология.

ИСТОРИЯ РАЗВИТИЯ ВЕТЕРИНАРНОЙ ПАРАЗИТОЛОГИИ В УЗБЕКИСТАНЕ (литературные данные) Аннотация: В данной статье представлена информация об ученых, внесших вклад в развитие ветеринарной медицины в Узбекистане, и об их научных исследованиях. Информация взята из трактатов научной библиотеки Института ветеринарной медицины и Института ветеринарной медицины им. Самруха, переведена и представлена в научном виде. Ключевые слова: Паразит, плотоядные, членистоногие, насекомые, паукообразные, зоология, эпизоотология, физиология, биохимия, иммунология.

HISTORY OF THE DEVELOPMENT OF VETERINARY PARASITOLOGY IN UZBEKISTAN (literature data) Abstract: This article presents information about scientists who contributed to the development of veterinary medicine in Uzbekistan and their scientific research works. This information was taken from the treatises in the scientific library of the Institute of Veterinary Medicine and the Samrukh Institute of Veterinary Medicine, translated and scientifically presented. Keywords: Parasite, carnivorous, arthropods, insects, arachnids, zoology, epizootology, physiology, biochemistry, immunology.

КИРИШ Паразитология- грекча Parasitos – текинхўр паразит; Logos – таьлимот деган маьнони англатади. У бир қанча фанлар йиғиндиси тариқасида одам, ҳайвон ва ўсимлик организмида учрайдиган паразитлар, улар томонидан қўзғатиладиган касалликларни ўрганадиган фан. Шу билан бир қаторда бу касалликларни олдини олиш чораларини ишлаб чиқаради.

Текинхўр – паразитлар бошқа организм ҳисобидан ҳаёт кечиради. Бу – паразитизм ҳисобланади. Паразитизм – табиатда кенг тарқалган, тарихий вужудга келган турли организмларнинг ўзаро генетик бирлиги бўлиб, бунда бир организм – яни паразит, иккинчисидан яшаш ва озиқланиш сифатида фойдаланиб яшайди, иккала организмлар бир-бирлари билан турли кўринишдаги антагонистик (зиддиятли) муносабатларда бўлади. Бундан ташқари паразитлар хўжайин организмида турли иммунобиологик реакцияларнинг келиб чиқишига ҳам сабаб бўлади. Ҳайвонот оламининг қарийб барча турида паразитлик қилиб ҳаёт кечирувчи организмларни учратиш мумкин, уларнинг айрим синфларини тўлиқ паразитлар ташкил этади. Масалан, сўрғичлилар, тасмасимон паразитлар, тикан бошлилар, содда ҳайвонлардан споралилар фикримизнинг далили бўла олади. Бўғимоёқлилардан эса ҳашоратлар ва ўргимчаксимонлар синфи вакиллари кўпинча паразитлик қилиб ҳаёт кечиради. МАВЗУНИНГ ЎРГАНИЛГАНЛИК ДАРАЖАСИ Ўзбекистонда, Самарқанд ва Бухорода А.А.Федченко биринчи бўлиб одамлар орасида кенг тарқалган ва оғир кечадиган ришта касаллиги қўзғатувчисининг ривожланишини ўрганиб, унда оралиқ хўжайин сифатида циклопларнинг ролини аниқлаган ва унга қарши кураш чораларини ишлаб чиқади шундан бошлаб юртимизда Паразитлар хақида кенг кўламли илмий изланишлар бошланиб кетади. К.И.Скрябин 1910 йилда ветеринария врачлари қурултойида олий малакали вет мутахассислари тайёрланаётган билим даргоҳларида паразитология кафедрасини ташкил этиш кераклигини айтди. 1916 йилда ҳимоя қилган дисертациясининг бир бўлимида уй ҳайвонлари ва одамлар организимида учрайдиган турли-туман зоопаразитлар, инвазион кассаликлар этиологиясини аниқлашда муҳим аҳамиятга эга эканлигини таькидлади. Шу сабабдан уларни мукаммал ўрганмоқ учун ветеринария иниститутлари ва медицина олийгоҳларида паразитология ва инвазион касалликларни ўрганиш учун махсус кафедралар таъсис этиш керак деб баён этди. 1917 йилда Новочеркасская ветеринария институти қошида (ҳозирги Дон қишлоқ хўжалик институти) Россияда биринчи бўлиб паразитология кафедраси ташкил этилди ва шу йилнинг 2 майида кафедранинг профессорлиги лавозимига К.И.Скрябин сайланди. Бу воқеа олий ветеринария таьлими тарихида муҳим аҳамият касб этди. 1920 йили К.И.Скрябин Москвага қайтади ва Москва ветеринария институтида (ҳозирги К.И.Скрябин номидаги Москва ветеринария академияси) паразитология ва ҳайвонларнинг инвазион касалликлари кофедрасини ташкил этади. Бундай кафедра олий ветеринария таьлими тарихида ҳеч қаерда ташкил бўлмаган эди. Паразитология фани бўйича ўқув дастурлари, қўлланмалари, дарсликлар ва кўргазмали кўроллар йўқ эди. Ушбу кафедра янгидан ўзлари мустақил равишда иш юрита бошладилар. Фаннинг сўнгги ривожланиши бевосита академик К.И.Скрябин номи билан боғлиқ. У киши томонидан гельминтология янги асосда қайта тузилди. К.И.Скрябин ташкил этган кўпгина экспедициялар қисқа вақт ичида мамлакатимизнинг гельминтофаунасини аниқлашга имкон берди. Тадқиқотчи олимлар кўплаб янги гельминт турларини аниқладилар ва уларнинг ривожланиш циклларини, ҳамда қарши курашиш чораларини ишлаб чиқара бошладилар. 1917 йилдан бошлаб паразитология муаммоларини систематик равишда ўрганиш бошланди. Академиклар К.И.Скрябин, Е.И.Павловский, РФА мухбир аьзоси В.А.Догель, профессор В.Л.Якимовларнинг фан мактаблари вужудга келди.

Фаннинг вужудга келиши, ривожланишида академик К.И.Скрябиннинг хизмати ғоят каттадир. У 1905 йилнинг август ойида ветеринария врачи сифатида Туркистон ўлкасига келиб, одамлар ва уй ҳайвонлари орасида кенг тарқалган касалликларни кузатади уч юздан ортиқ экспедицияларда гельминтологик аниқлаш усулларини комплекс равишда қўллаб, ҳайвонот дунёсининг 500 мингдан ортиқ вакилларини кўрикдан утказади. Академик К.И.Скрябин гельминтларнинг 200 дан ортиқ кўринишларини кашф этиб тавсифлади, 120 дан ортиқ авлодини асослаб берди. У ишлаб чиққан гельминтларнинг девастацияси (илдизи билан барҳам топиши) ғояси ветеринария ва медицинанинг назариёти ва амалиёти учун, фаннинг ривожланишида муҳим босқич бўлди. К.И.Скрябин ўзининг ҳаракатчанлиги, тиришқоқлиги, фанга бўган жиддий эьтибори туфайли бир неча шогирд чиқарди. 200 дан ортиқ, фан докторлари, жуда кўп фан номзодлари ветеринария, медицина, биология соҳасининг ривожланишида уз ҳиссаларини қўшган. Булар орасидан беш нафари ўзбек халқининг фарзандлари эканлиги бизга фахр туйғусини уйғотади. Улар Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академиясининг аъзолари Э.Х.Эргашев, А.Т.Тўлаганов, М.А.Султонов, Ж.А.Азимов профессорлар Н.М.Матчанов ҳамда Ш.А.Азимовлардир. Ветеринария протозоологиясининг ривожланишида профессор В.Л.Якимовнинг хизматлари катта, у Ленинград ветеринария иниститутида паразитология кафедрасини ташкил этади; протозоологлар мактабини яратади. У шогирдлари билан биргаликда 120 дан ортиқ протозооз касалликлари қўзғатувчиларини тавсифлаб, уларнинг эпизоотологиясини, даволаш ва олдини олиш чораларини ўрганди. Профессор В.А.Догель поразитологиянинг умумий саволлари, балиқлар ва ёввойи ҳайвонлар гельминтофаунасини ўрганишга катта ҳисса қўшган паразитологлар мактабини яратди. Ўзбекистонда паразиталогия фани ва амалиётини вужудга келиши, ривожланиши, шу фаннинг асосчилари бўлган профессор Н.ВБаданин, академик В.С.Ершов, ҳамда олимлар А.В.Богородицкий, Г.А.Оболдуев, З.И.Галузоларнинг номлари билан узвий боғлиқдир. Н.В.Баданин бутун ҳаётини Ўзбекистон гельминтология фанини ривожланишига бағишланади. У Ўрта Осиёга 1928 йилда келди. У ҳар хил турдаги ҳайвонларнинг паразитар касалликларини ўрганиш мақсадида ташкил этилган 12 экспедицияда қатнашди ва 6 марта ўзи раҳбарлик қилди. Н.В.Баданин 1932 йилдан 1939 йилгача Ашхободдаги қишлоқ хўжалик институтининг, 1935 йилдан бошлаб Самарқанд қишлоқ хўжалик институтининг паразитология кафедрасида мудирлик лавозимида хизмат қилди. 1940 йил Урта Осиёда ўтказган изланишлари, ўтказилган тажрибаларини жамлаб монография ёзди. Ушбу монографияси уни докторлик даражасига кўтарди. Профессор И.В.Баданин олий ўқув юртида 32 йил ишлаб, бир неча юзлаб юқори малакали паразитологлар тайёрлади. 1935 йилдан Самарқанд Қ.Х.И. нинг паразитология ва қишлоқ хўжалик ҳайвонларининг инвазион касалликлари кафедрасида мудирлик вазифасини бошлаган. УзФА нинг академиги профессор Э.Х.Эргашев олимнинг кўзга кўринган шогирдларидан биридир. Э.Х.Эргашев ўз шогирдлари билан Ўзбекистонда тарқалган гельминтоз касалликларини тўла тўкис йўқотишга қаратилган илмий ишларни самарали олиб бориб, 680 дан ортиқ илмий асарлар, монографиялар, дарсликлар, ўқув қўлланмалар яратган. Бир неча нафар фан номзодлари ва фан докторлари тарбиялаб етиштирди. Ўзбекистонда гельминтологиянинг ривожланишини 3 босқичга бўлиш мумкин. Булар:

1 босқич – 1905-1935 йиллар, бу даврда Ўзбекистонда академик К.И.Скрябин иштирокида одам ва ҳайвонларда учрайдиган гельминтларни ўрганиш, гельминтологиянинг шаклланиши ва ривожланишини қайд қилиш мумкин. 2 босқич - 1930-1950 йиллар, бу даврда К.И.Скрябин йўлланмаси билан Ўзбекистонга келган В.С.Ершов ва Н.В.Баданин раҳбарликларида гельминтологик тадқиқотлар олиб борилиши билан боғлиқ, бўлган вақт оралиғини белгилайди. 3 босқич - 1950 йиллардан кейинги даврни ўз ичига олиб, бу босқичда К.И.Скрябин, В.С.Ершов ва Н.В.Баданин бошчиликларида ўзбек гельминтология мактабига асос солинади, ҳамда бир неча юзлаб маҳаллий юқори малакали мутахассис-паразитологлар тайёрланди. 1925-1929 йилларда қорамолларнинг пираплазмози ва тейлериози Г.А.Оболдуев, И.Г.Галузо, З.М.Бернадская, Г.Л.Кадиашвили, В.П.Подкопаев, томонидан ўрганилди. Н.А.Ливатов томонидан ҳайвонларда юқоридаги касалликларнинг ривожланишида қоннинг ўзгариши ўрганилди. 1935-1939 йилларда олим З.М.Бернадская, А.П.Мусерская жумхурият ҳудудидаги каналар фаунасини ўрганишга киришди. Г.Х.У.Г, ДДТ, СК-9 нинг аскарицид таьсирини ўрганиш бўйича катта ишлар амалга оширилиб, пираплазмозларнинг олдини олишда улар кенг қўлланилди. Пироплазмин (А.В.Богородицкий), флавакридин (П.А.Лаврентьев), бигумал ва азидинлардан (К.А.Орифжонов, И.Х.Расулов, Э.К.Шмунк) фойдаланиш билан пираплазмидозларнинг химопрофилактикасининг имкониятлари ўрганилди. Ҳайвонларда тейлериозни даволаш воситалари қидирилди. Урушдан кейинги йилларда Қорақалпоғистон ва Бухорода чорвачилик хўжаликлари от ва туя трипоносомозларидан зарарланиганлиги сабабли олимлар ана шу касалликларнинг келиб чиқиши, уларга қарши кураш чора-тадбирларни ишлаб чиқаришдилар. 1959-1969 йилларда қорамол пираплазмодиозига қарши чора тадбирлар бошланди. Бигумал, азидиндан фойдаланилди, натижасида бошқа жойлардан олиб келинган ҳайвонларнинг сақланишига имкон яратилди, қорамолларнинг летал ҳолатлари, камайди. Т.Х.Рахимов. Э.К.Шмунк, М.Т.Турсуновлар томонидан тейлериозни даволаш учун иқтисодий фойдали бўлган АБП (акрихин-бигумал-плазмоцид) препарати тақдим этилди. 1960 йиллардан бошлаб олим Ф.С.Саримсоқов кўй буностомози устида иш бошлади. Ўзбекистон шароитида ҳайвонларда аноплоцефалятознинг эпизоотологияси ва қарши чора-тадбирлари ишлаб чиқилди (Ш.А.Азимов, Р.Х.Хаитов, М.Мардиев, Н.Х.Шевченко, Г.Пўлатов, С.А.Назарова, А.Мустакимов, Е.Шакиев) Қўйлардаги тизаниезиоз ва дикроцелиознинг иммунобиологик диагностикаси ишлаб-чиқилди (Ш.А.Азимов). Корамоллардаги трематодоз, цестодоз ва нематодозларга қарши самарали антигельментларни қидиришда қўп аҳамиятли тадқиқот ишлари олиб борилди, гельминтозларнинг яйлов профилактикаси чора тадбирлари ишлаб чиқилди. Н.Х.Шевченко тизаниезиозда 2% ли мис купоросининг юқори унумдорлигини тасдиқлади. Э.Х.Эргашев, Г.Пулатов, А.Г.Мустақимов қорамол ва қўйларнинг мониезиоз ҳамда авителлинозида фенасал препаратининг самарадорлигини тадқиқ этдилар.

Э.Х.Эргашев ва А.О.Ориповлар томонидан ишлаб чиқилган гельминтозларга қарши қўйларни фенотиазин ва мис купоросли ош тузи аралашмаси билан профилактик қўшимча озиқлантириш гельминтология соҳасида амалга оширилган катта ютуқ ҳисобланади.

Ўзбекистонда гельминтологик тадқиқотлар олиб бориш, гельмитозларга қарши кураш чора-тадбирларини ишлаб чиқиш бўйича маьлум бир систематика қайд қилинган.

1. Уй ва ёввойи ҳайвонларнинг гельминтофаунасини ўрганиш.

2. Асосий гельминтозларни аниқлаш мақсадида гельминтларнинг айрим турини тарқалиш даражасини ўрганиш.

3. Ўзбекистонда чорвачилик юритиладиган географик минтақаларнинг хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда турли иқлимий шароитларда асосий гельминтоз қўзғатувчиларининг мавсумийлиги ва ёшига қараб ўзгариши, ҳамда уларнинг биоэкологиясини аниқлаш.

4. Ниҳоятда кенг тарқалган хавфли гельминтозларга қарши курашда комплекс чора- тадбирларни ишлаб чиқариш ва уларни ветеринария амалиётида жорий этиш.

Ўзбекистонда гельминтологик тадқиқотларнинг ташкил этишнинг энг муҳим хусусиятларидан бири жумғурият ҳудудининг уч иқлимий-географик минтақаларга бўлинишидир. Бу минтақалар бир-биридан географик (рельефи, ернинг хусусияти), иқлимий (ҳаво ва ернинг намлиги, ҳарорати, йил фаслларининг давом этиш муддатлари, ёғин миқдори ва бошқалар) ўсимлик дунёси ва чорвачиликнинг хусусияти (яйловдан фойдаланиш, қўшимча озиқлантириш ва суғориш ишларини ташкил этиш ва бошқалар) жиҳатлари билан бир-биринидан фарқ қилди.

Олимлардан Э.Эргашев, Н.Матчанов, М.Аминжанов, В.Содиқовлар ценуроз ва эхинакоккозга қарши курашнинг комплекс чора-тадбирларини амалга оширишда куйидаги тавсияларни берганлар. Булар: хизмат учун белгиланган ва шахсий уй соҳибларига қарашли итларни рўйхатдан ўтказиш, хўжаликда фойдасиз, дайди ит ва мушукларни йўқотиш, рўйхатдан ўтказилган барча итларни режали равишда гельминтсизлантириш, фермаларда ҳайвонларнинг сўйилишини назорат қилиш, гельминтсизлантириш майдончалари ва ветеринария санитария иншоотларини қуриш, ценуроз касаллигини ўз вақтида аниқлаш мақсадида ҳайвонларни клиник текширувдан ўтказиш, касалланган ҳайвонларни бир жойга тўплаб марказлаштирилган ҳолда боқиб семиртириш ва сўйишни ташкил қилиш. Эхинококкоз билан оғриган ҳайвонларнинг ички органларини итлар истеьмол қилишига йўл қўймаслик, кенг халқ оммаси орасида ветеринария билимларини фаол тарғиб қилишни йўлга қўйишдан иборат.

Республикамизда парандачиликни ривожланишда аскаридоз ва гетеракидоз сингари гельминтозлар катта зарар етказади. Бу гельминтозларга қарши курашда унумли чора– тадбирларни ишлаб чиқиш мақсадида Самарқанд қишлоқ хўжалик иниститути қошида хўжалик ҳисобидаги лабаратория ва “Ўзбекистон парандачилик саноати” қошидаги илмий ишлаб чиқариш лабараторияси муҳим фаолият кўрсатишган Республика парранда хўжаликлари шароитида паррандачиликда аскаридиози ва гетерокидозининг намоён бўлишини ўрганиш асосида уларни гельминтсизлантириш ҳамда биноларни девинвазия қилиш сингари тадбирий чоралар ишлаб чиқилди.

Ўзбекистон олимларининг асосий эътибори гельминтозларга қарши кураш чора-тадбирларини янада такомиллаштиришга қаратилган. Шу борада қишлоқ хўжалик ҳайвонларини озиқлантириш ва суғоришда антигельминтикларни табий равишда сув ва озуқаларига қўшиб бериш ишлари йўлга қўйилган. Бу усул К.И.Скрябиннинг девастация тамойилига асосланган. Бундан ташқари ўзбек олимлари ва чет эл олимлари фаннинг назарий ва амалий томонларини ўрганиш билан машғул. Паразитология соҳасида махсус журналларнинг чоп этилиши, конгресс, конференцияларнинг ўтказилиши, илмий-тадқиқот муассасаларнинг илмий ишларининг натижаларининг эълон қилиниши юқоридагиларга мисол бўла олади. Гельминтолог олимларнинг асосий ютуқларидан бири гельминтларни сунъий озиқавий муҳитда ўстириш, бунинг натижасида паразитнинг ривожланиши ва ўсиш давридаги морфологиясини, хусусиятларини ўрганиши, паразит организмдан ажралиб чиқаётган турли моддаларни аниқлаш, касаллик диагнозини аниқлаш каби маълумотларга эга бўлганлар. ХУЛОСА Юқоридаги маълумотлардан кўриниб турибдики Ўзбекистон ветеринарияси хусусан ветеринария паразитологияси тарихи бўйича маълумотлар етарли, аммо уларнинг 99%и рус тилида эканлигини инобатга олиб ушбу тарихий маълумотларни ўрганиш замонавий ветеринария медицинасида катта аҳамият касб этади.