GIBRID ELEKTR STANSIYASINI ENERGIYA SAQLOVCHI TIZIMSIZ ELEKTR TARMOQQA ULASH.

Ushbu ishda 3-6.2 kW quvvatga ega quyosh fotoelektr stansiyasini mahalliy elektr tarmog‘iga ulash bo‘yicha texnik va muhandislik yechimlari o‘rganildi. Quyosh energiyasidan samarali foydalanish, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini integratsiyalash hamda ekologik barqarorlikni ta‘minlash maqsadida kichik quvvatli fotoelektr tizimlarning ahamiyati ortib bormoqda. Tadqiqot davomida quyosh panellari, invertor, muhofaza vositalari va ulash uskunalari tanlovi, shuningdek, Gibrid FES ni on-grid tizimida ulab ishga tushurish va ortiqcha energiyani elektr tarmoqqa uzatish yo‘llari keltirilgan.

GIBRID ELEKTR STANSIYASINI ENERGIYA SAQLOVCHI TIZIMSIZ ELEKTR TARMOQQA ULASH. Rajabov Jamoliddin Baxtiyar o‘g‘li O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi huzurida Qayta tiklanuvchi energiya manbalari milliy ilmiy tadqiqot instituti tayanch doktoranti E-mail: rajabovjamoliddin039@gmail.com https://doi.org/10.5281/zenodo.17863077 Anotatsiya: Ushbu ishda 3-6.2 kW quvvatga ega quyosh fotoelektr stansiyasini mahalliy elektr tarmog‘iga ulash bo‘yicha texnik va muhandislik yechimlari o‘rganildi. Quyosh energiyasidan samarali foydalanish, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini integratsiyalash hamda ekologik barqarorlikni ta’minlash maqsadida kichik quvvatli fotoelektr tizimlarning ahamiyati ortib bormoqda. Tadqiqot davomida quyosh panellari, invertor, muhofaza vositalari va ulash uskunalari tanlovi, shuningdek, Gibrid FES ni on-grid tizimida ulab ishga tushurish va ortiqcha energiyani elektr tarmoqqa uzatish yo‘llari keltirilgan. Kalit so‘zlar: gibrid quyosh fotoelektr stansiyasi; energiya saqlovchi tizimsiz on-grid ulanish; MUST PH 18-5248 PRO invertori; Restar RTPSIT 6.2 kW invertori; ortiqcha energiyani elektr tarmoqqa uzatish; taqsimlangan energiya manbalari; quvvat sifati va chastota barqarorligi; muhofaza va signalizatsiya tizimlari.

ПОДКЛЮЧЕНИЕ ГИБРИДНОЙ ЭЛЕКТРОСТАНЦИИ К СЕТИ БЕЗ НАКОПИТЕЛЯ ЭНЕРГИИ. Аннотация: В данной работе рассматриваются технические и инженерные решения для подключения солнечной фотоэлектрической станции мощностью 3–6,2 кВт к локальной электросети. Значение малых фотоэлектрических систем возрастает для эффективного использования солнечной энергии, интеграции возобновляемых источников энергии и обеспечения экологической устойчивости. В исследовании представлен выбор солнечных панелей, инверторов, устройств защиты и оборудования для подключения, а также способы подключения и эксплуатации гибридной ФЭС в составе сетевой системы и передачи избыточной энергии в сеть. Ключевые слова: гибридная солнечная фотоэлектрическая станция; подключение к сети без накопителя энергии; инвертор MUST PH 18-5248 PRO; инвертор Restar RTPSIT мощностью 6,2 кВт; передача избыточной энергии в сеть; распределенные источники энергии; качество электроэнергии и стабильность частоты; системы защиты и сигнализации.

CONNECTING A HYBRID POWER PLANT TO THE GRID WITHOUT AN ENERGY STORAGE SYSTEM. Abstract: This work studies technical and engineering solutions for connecting a 3-6.2 kW solar photovoltaic power plant to the local power grid. The importance of small-scale photovoltaic systems is increasing in order to effectively use solar energy, integrate renewable energy sources, and ensure environmental sustainability. The study presents the selection of solar panels, inverters, protection devices, and connection equipment, as well as ways to connect and operate a hybrid FES in an on-grid system and transfer excess energy to the grid. Keywords: hybrid solar photovoltaic power plant; on-grid connection without an energy storage system; MUST PH 18-5248 PRO inverter; Restar RTPSIT 6.2 kW inverter; transfer of

excess energy to the grid; distributed energy sources; power quality and frequency stability; protection and signaling systems.

KIRISH Tom ustiga o‘rnatiladigan quyosh fotoelektr (PV) tizimlari kabi taqsimlangan energiya manbalarining joriy etilishi butun dunyo bo‘ylab kengayib bormoqda. Taqsimlash tarmoqlariga PV tizimlarining tezkor ulanishi bu tizimlarni rejalashtirish va boshqarishda qator muammolarni keltirib chiqarmoqda [1]. Bundan tashqari, PV elektr stansiyalarining beqaror ishlab chiqarishi elektr tarmog‘idagi chastota boshqaruviga ham ta’sir ko‘rsatishi mumkin [2]. ASOSIY QISM o‘rnatilatoygan FES larning ko‘p qismi on-grid bo’lib ular ishlab chiqarayotgan elektr energiyani birinchi bo’lib iste’molchiga yo’naltradi hamda iste’molchidan ortgan elektr energiyani elektr tarmoqqa uzatadi. Bu albatta yaxshi uzatilatoygan elektr energiya GES va IES lar uchun yengillik beradi ammo bu o’z navbatida bir necha muammolarni keltirib chiqaradi. FES larga tushadigan quyosh nurining to‘silishi (soyalanish) natijasida, elektr tarmoqdagi kuchlanish o‘zgarishlari chastotaning og‘ishiga ta’sir ko‘rsatadi [3]. MUST inverter. Gibrid tizimi biz bilamizki energiya saqlovchi tizimsiz ishlamaydi ammo ba’zi invertorlar bor bundan mustasno. Misol uchun Must PH 18-5248 PRO 3.2 kW quvvatga ega gibrid invertori.

Rasm.1. Must PH 18-5248 PRO invertori Ushbu invertorga 575 W bo’lgan 5 dona Trina solar panellari ulangan bo‘lib umumiy quvvati 2.875 W ni tashkil etadi.

Bizga ma’lumki odatda gibrid invertorning kirish (input), chiqish (output) hamda energiya saqlovchi tizim uchun (DC+ va DC-) qismi bo’ladi.

Rasm.3. Must PH 18-5248 PRO invertorining ulanish nuqtalari. Ushbu rasmda ko’rinib turibdiki PV dan kirish ulangan, AC kirish qismi ulangan ammo batareya va AC chiqish qismilari ulanmagan ya’ni gibrid invertor on-grid qilib ulangan. Bunday holatda invertor xatolikni qayt etadi va signalizatsiya ishlab ketadi. Bunday holatda birinchi bo‘lib signalizatsiya o‘chirilida.

Rasm.4. Must PH 18-5248 PRO invertorining signalizatsiyasini o‘chirish Ushbu amal bajarilgandan so’ng invertorni iste’moldan ortiqcha energiyani elektr tarmoqqa uzatish rejimi yoqiladi.

Rasm.5. Must PH 18-5248 PRO invertorining ortiqcha energiyani elektr tarmoqqa uzatish rejimi Shundan so‘ng invertor ishlay boshlaydi, agar yuqoridagi amallar bajarilmasa invertor ishlamaydi. Bu holat energiya saqlash tizimini sotib olishga imkoniyati yo’qlar uchun ajoyib yechim hisoblanadi ammo uzoq muddat invertorning bu holatda ishlashi mumkin emas. Sababi xatolik chirog‘i uzoq vaqt yonib tursa himoya vositasini ishga tushurib yuboradi va invertor ish faoliytini to‘xtatadi. Restar inverter. RT-HY SERIES 5 kW gibrid inverteri 2024-yilning eng ko‘p sotilgan va o’rnatilgan inverteri hisoblanadi shu jumladan O’zbekistonda ham qariyb 10255 dona 5-10 kW quvvatdagi inverterlar axoli honadonlariga o’rnatilgan. O’rnatilgan inverterlar mutahasislar tomonidan notog’ri dasturlash orqali 128 dona axoli honadonida qisqa tutashuv va yong’in

holatlari kuzatilgan. 5 kW quvvatdan yuroqri bo’lgan Restar inverterlarini energiya saqlovchi qurilmalarsiz ham elektr tarmoqqa ulash funksiyasi mavjud bo’lib ammo undan deyarli hech qaysi honadon foydalanmagan va bunga ehtiyoj ham bo’lmagan. Ammo oradan 1 yil o’tgandan so’ng o’rnatilgan quvvati 5 kW bo’lgan 12V LiFePO4 100Ah Lithium Battery ishdan chiqqan.

6-rasm. Restar RTPSIT 6.2kW inverteri Ushbu inverterni ham energiya saqlovchi tizimsiz ishga tushirish mumkin. Ammo uzoq muddatga emas sababi xafvsizlik tizimi ishga tushib signal berishni boshlaydi, 6 oydan so’ng esa tranzistorlar qizib kuyish ehtomoli kuzatiladi.

7-rasm. Restar RTPSIT 6.2kW gibrid inverterini energiya saqlovchi tizimsiz ishga tushirish funksiyasi. Shundan so‘ng invertor ishlay boshlaydi, agar yuqoridagi amallar bajarilmasa invertor ishlamaydi. Bu holat energiya saqlash tizimini sotib olishga imkoniyati yo’qlar uchun ajoyib yechim hisoblanadi ammo uzoq muddat invertorning bu holatda ishlashi mumkin emas. XULOSA Ushbu ishda 3-6.2 kW quvvatga ega bo‘lgan MUST va Restar gibrid quyosh fotoelektr stansiyasini elektr tarmoqqa energiya saqlovchi tizimsiz ulash imkoniyati texnik jihatdan o‘rganildi. Tadqiqotda Must PH 18-5248 PRO va Restar RTPSIT 6.2kW modelidagi invertorning xususiyatlari tahlil qilinib, energiya saqlovchi qurilmasiz on-grid rejimida ishlatish bo‘yicha amaliy ko‘rsatmalar berildi. Shuningdek, ortiqcha energiyani elektr tarmoqqa uzatish mexanizmi va invertorning signalizatsiya funksiyalarini sozlash tartibi batafsil ko‘rib chiqildi. Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, ayrim gibrid invertorlar qisqa muddatli ishlashda energiya saqlovchi tizimlarsiz ham faoliyat yurita oladi. Bu esa ushbu texnologiyani energiya saqlash qurilmalariga mablag‘i yetarli bo‘lmagan foydalanuvchilar uchun ham qo‘llash imkonini yaratadi. Biroq, invertorning uzoq muddat energiya saqlovchisiz ishlashi texnik nosozliklarga olib kelishi mumkinligi bois, bunday holatni faqat vaqtincha yechim sifatida tavsiya etish mumkin.