SPORT MAHORATINI TAKOMILLASHTIRISH BOSQICHI BIRINCHI YILIDA O‘RTA MASOFALARGA YUGURUVCHILAR SPORT FORMASINI TAKOMILLASHTIRISH METODIKASI

Mazkur maqolada sport mahoratini takomillashtirish bosqichi 1-yilida o‘rta masofalarga yuguruvchilar sport formasini takomillashtirishga qaratilgan mashg‘ulot dasturini bosqichli qo‘llash uslubiyatini amaliyotga tatbiq etish natijasida olingan ma‘lumotlar batafsil yoritib berilgan.

UO‘K: 796 SPORT MAHORATINI TAKOMILLASHTIRISH BOSQICHI BIRINCHI YILIDA O‘RTA MASOFALARGA YUGURUVCHILAR SPORT FORMASINI TAKOMILLASHTIRISH METODIKASI X.X.Qurbonov dotsent v.b., pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), mustaqil izlanuvchi (DSc) O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti, Chirchiq shahri, O‘zbekiston E-mail: xurshidqurbonov747@gmail.com. https://doi.org/10.5281/zenodo.17458263 Annotatsiya: Mazkur maqolada sport mahoratini takomillashtirish bosqichi 1-yilida o‘rta masofalarga yuguruvchilar sport formasini takomillashtirishga qaratilgan mashg‘ulot dasturini bosqichli qo‘llash uslubiyatini amaliyotga tatbiq etish natijasida olingan ma’lumotlar batafsil yoritib berilgan. Kalit so‘zlar: Mashg‘ulotlar, kuzgi-qishki tayyorgarlik bosqichi, bahorgi-yozgi tayyorgarlik bosqichi, sport formasi, vosita, uslub.

МЕТОДИКА СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ СПОРТИВНОЙ ФОРМЫ БЕГУНОВ НА СРЕДНИЕ ДИСТАНЦИИ НА ПЕРВОМ ГОДУ ОБУЧЕНИЯ НА ЭТАПЕ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ СПОРТИВНОГО МАСТЕРСТВА Аннотация: В данной стате подробно освещены данные, полученные в резултате внедрения в практику методики поетапного применения тренировочной программы, направленной на совершенствование спортивной формы бегунов на средние дистансии на 1-году этапа совершенствования спортивного мастерства. Ключевые слова: Тренировки, осенне-зимний подготовителный этап, весеннелетний подготовителный этап, спортивная форма, средства, метод.

METHODOLOGY FOR IMPROVING THE SPORTS FORM OF MIDDLEDISTANCE RUNNERS IN THE FIRST YEAR OF THE SPORTS SKILLS IMPROVEMENT STAGE Abstract: This article details the data obtained as a result of the implementation of the methodology for the phased application of the training program aimed at improving the sports form of middle-distancye runners in the 1nd year of the stage of improving sportsmanship. Keywords. Training, autumn-winter preparatory stage, spring-summer preparatory stage, sports form, means, method.

KIRISH Tadqiqot ishining dolzarbligi. Yengil atletika sport turi bo‘yicha musobaqalarda raqobatning geografik jihatdan kengayib yildan yilga musobaqa natijalarining o‘sib borishi sportchilar tayyorlash tizimiga yangi texnalogiya va samarali dasturlar asosida doimiy takomillashtirib borishni taqozo etmoqda. O‘rta masofaga yugurish turida yuqori malakali sportchilarni tayyorlashda mashg‘ulotlarini bosqichli tashkil etish va yuklamalarini oqilona rejalashtirish hamda boshqarishni zamonaviy tizimlarini yaratishni talab etmoqda [1, 2, 4]. O‘rta masofaga yuguruvchilar sport formasining yillik tayyorgarlik mashg‘ulotlari jarayonida tashkil topishiga hamda musobaqalar davrida barqaror ushlab turilishiga tasir etuvchi

omillar deyarli hisobga olinmasligi asosiy sabablardan biri sanaladi. Sportchi sport formasiga kirib olingandan keyin, uni butun mas’uliyatli musobaqalar davomida saqlab turish va sport yutuqlariga erishishga aylantirish vazifasi paydo bo‘ladi [3, 5, 6]. Tadqiqotning maqsadi. Sport mahoratini takomillashtirish bosqichi 1-yilida o‘rta masofalarga yuguruvchilar sport formasini takomillashtirish tizimini ishlab chiqish va yuklamalarni bosqichli taqsimlash orqali samaradorligini tahlil qilishdan iborat. Tadqiqotning vazifalari: - sport mahoratini takomillashtirish bosqichi 1-yilida o‘rta masofalarga yuguruvchilar sport formasini takomillashtirishda yuklamalarni bosqichli taqsimlash; - sport mahoratini takomillashtirish bosqichi 1-yilida o‘rta masofalarga yuguruvchilar sport formasini takomillashtirishda yuklamalarni bosqichli taqsimlash samaradorligini tahlil qilish. Tadqiqot usullari. Ilmiy-uslubiy adabiyotlar tahlili, pedagogik kuzatuv, tadqiqotni tashkil qilish, pedagogik tajriba, matematik-statistik usullar va olingan natijalar tahlili. TADQIQOT NATIJALARI VA MUHOKAMASI Sport mahoratini takomillashtirish bosqichining 1-yilida sportcha yuruvchilar, o‘rta va uzoq masofalariga yuguruvchilar uchun yillik mashg‘ulot dars soatlari 1248 soat ajratilib yillik tayyorgarlik 52 haftani tashkil qiladi. Ushbu bosqich tarbiyalanuvchilarini yengil atletika talab me’yori bo‘yicha sport ustaligiga nomzod (SUN) 16-17 yoshli sportchilar qabul qilinadi. Yillik mashg‘ulotlar tuzilmasida texnik-taktik funksional, psixologik tayyorgarligini maxsus jismoniy tayyorgarlikni musobaqa oldi musobaqa faoliyatini takomillashtirish va organizmni tiklash kaba masalalar hal etiladi (1-jadvalga qarang).

1-jadval. Sport maktablarida o‘rta masofaga yuguruvchilar o‘quv guruhlariga ajratilgan o‘quv-mashg‘ulotlari soati hajmlarini taqsimoti Shug‘ullanuvchilar O‘quv guruhlari O‘quv tayyorgarlik Yosh O‘quv bilan o‘quv- guruhlaridagi Yillik darajasi va i yili mashg‘ulot ishlari o‘quvchilarnin soatlar bosqichlari (haftalik yuklama) g minimal soni

Boshlang‘ich 9-10 1-yil 6 14-16 312 tayyorgarlik guruhi 10-11 2-yil 8 12-14 416 11-12 1-yil 12 12-14 624 O‘quv mashg‘ulot 12-13 2-yil 14 10-12 728 guruhi 13-14 3-yil 18 8-12 936 14-15 4-yil 20 6-10 1040 Sport mahoratini 16-17 1-yil 24 5-6 1248 takomillashtirish 17-18 2-yil 26 2-4 1352 bosqichi 18-19 3-yil 28 2-3 1456 Oliy sport mahorati Butun 20+ 32 1-2 1664 bosqichi davrda

2-jadval. Sport mahoratini takomillashtirish bosqichi 1-yilida o‘rta masofaga yuguruvchilarning kuzgi-qishki mashg‘ulotlar dasturi T Mag Dushanb Seshanba Chorsha Payshanba Juma Shanba Yak /r ‘ulo a nba shan t ba dav ri 1 Tort Chigalyo Chigalyozdi Sport Chigalyozdi Kross – 1 Chigalyozdi Dam uvch zdi mashqlari o‘yinlari mashqlari soat 60-70 mashqlari olish i mashqlari 15-20 daqiqa. 60 15-20 % kuch 15-20 daqiqa. mikr 15-20 Egiluvchanlik daqiqa. daqiqa. bilan Egiluvchanli osikl daq.; ni 4x600 m. Egiluvchanlik yugurish. kni Egiluvch rivojlantiruvch Qorin mashqlari 100 m. rivojlantiruvc anlikni i mashqlar 10- mushakla 10-15 daqiqa; kiyiksimon hi mashqlar rivojlantir 15 daq.; ri Maxsus yugurish: 10-15 daqiqa; uvchi Maxsus uchun 5 yugurish Chigal yozdi Maxsus mashqlar yugurish xil mashq mashqlari (gimnastik yugurish 10-15 mashqlari 20 10-15 daqiqa; mashqlar) mashqlari daq.; 10-15 daq.; martadan Rezinali mashqlari 10-15 daqiqa; Maxsus Og‘ir atletika 4 seriya. balon arqon 10-15 2000 m. 2 yugurish mashqlari Tiklovchi bilan belga daqiqa. marta 60-70 mashqlari shtanga bilan 4 yugurish bog‘langan Sport % kuch bilan 10-15 xil mashq 4 800 m. holda o‘yinlari 10- yugurish. daq.; seriyadan, 16 oyoqlarni 15 daqiqa. 1500 m. 2 Zinaga kg. gantelni oldinga va marta 60-70 pastdan oyoq-son yuqoriga % kuch bilan yuqoriga mushaklari harakatlantiri yugurish. oyoqlarni oldinga b 60-70 % 800 m. 2 bir teks ko‘targan kuch bilan marta 60-70 yelka holda gantelni 100 m. 10 % kengligid yuqoriga marta kuch bilan a qilib ko‘tarib yugurish. yugurish. sakrab tushurish, 1000 m. 2 600 m. 2 chiqish oyoq yerga marta 70-80 marta 60-70 10 daq.; tegmagan % kuch bilan % Tiklovchi holda. yugurish. kuch bilan yugurish Sport o‘yinlari Chigal yozdi yugurish. 800 m. 15 daqiqa. mashqlar Chigal yozdi Sauna 5-10 daqiqa. mashqlar o‘tkazish. 5-10 daqiqa. 2 Haj Kross - 8 Erkin yugurish Kross-10- Kross - 5-7 Sekin Kross - 8-10 Dam mli km. - 3 km. 12 km. km. (150 yugurish - 3 km. olish mikr (150 URM-20 (150-160 zar/daq.). km. (140 osikl zar/daq.). daqiqa. zar/daq.). Tezlik. - URM - 10 zar/daq.).

URM - Maxsus Tiklovchi 5x100 m. daqiqa. URM - 10 20 yugurish va Maxsus Maxsus daq. daqiqa. mashqlari – rivojlantir mashqlar - yugurish Tiklovchi va 500 m. uvchi sakrash mashqlari rivojlantiruvc Tezlikka mashqlar (1 km). - 0,5 km. hi mashqlar - yugurish - - kuch, Oyoq Yugurish.- 30 daqiqa. 4x1500 m. qorin va mushaqlari 6x1000 m. 4 daq dam bel uchun (175 olish. mushakla mashqlari - zar/daq.) (175 zar/daq.) ri uchun 20 daqiqa. 4 daqiqa /3 daqiqa dam mashqlar. dam olish. olish. Tiklovchi yugurish 800 m. 3 Rivo Kross - Sekin yugurish Fartlek - Sekin Sekin Kross - 10-12 Dam jlan- 10-12 - 3 km. 12-14 yugurish -6- yugurish 3 km olish tiruv km. URM-15 km. 8 km. km. (140-150 chi (150-160 daqiqa. Yengil URM-20 URM - 20 zar/daq). mikr zar/daq.). Maxsus yugurish daqiqa. daqiqa. URM - 10 osikl URM - yugurish 3-4 km. O‘yin - 45 Maxsus daq. 20 mashqlari (140-150 daqiqa. yugurish Tiklovchi va daqiqa. -5x80 m. zar/daq.) Oyoq mashqlari rivojlantiruvc Tezlikka URM -20 mushaqlarini 6x80 m. hi mashqlar - yugurish. - daqiqa. mustahkaml Tezlikka 30 daqiqa. 5x100 m. ash. uchun yugurish - 8x200/100- maxsus 5x100 m. 150 m. egiluvchanli Tiklovchi va URM -20 k rivojlantiruv daqiqa. mashqlari - chi mashqlar 20 daqiqa. -20 daqiqa. 4 Qish Kross - 8- Ertalabki Kross - Kross - 8 km. Sekin Kross - 5-10 Dam ki 10 km. yugurish - 3 10-12 URM - 20 yugurish - 3 km. olish mus (160 km. km. daqiqa. km. (140 obaq zar/daq.). URM -10 (150-160 Oyoq URM-10 zar/daq). a Tiklovchi daqiqa. zar/daq). mushaklari daqiqa. URM - 20 oldi mashqlar Maxsus Tezlik- uchun Maxsus daqiqa. mikr - 20 yugurish 10x100 maxsus mashqlar - osikl daqiqa. mashqlari. m. egiluvchanli 6x100 m. Tezlik. - 6x80 m. Tiklovchi k Tezlikka 10x100 Tezlikka mashqlar mashqlari - yugurish - m. yugurish - -20 20 daqiqa. 6x70 m. 5x100 m; daqiqa. Yugurish- 5 - 6x1000 m 8x400 m. 4 (170-180 daqiqa dam

zar/daq.). olish. 5 Qish Sekin Kross - 10 km Sekin Kross - 10 Sekin Musobaqalar Mus ki yugurish (140-150 yugurish km. yugurish - 3 yoki nazorat obaq mus - 3 km. zar/daq.). - 3 km. (140 km. – test alar obaq URM - Tiklovchi va URM-10 zar/daq.). URM - 15 topshirish. a 20 rivojlantiruvch daqiqa. URM-10 daqiqa. daqiqa. i mashqlar -20 Maxsus daqiqa. Maxsus 8x60 m. daqiqa. yugurish Tiklovchi yugurish yugurish. mashqlari mashqlar - 20 mashqlari. - 10x200 -8x60 m. daqiqa. - 6x80 m. m. Yugurish. Ritmik (180 - 3x300 yugurish - zar/daq.). m. 4 daq 400+300+12 Sakrash dam 00 m. 3-5- olish. (musobaqa qadam. tezligida). 3-jadval. Sport mahoratini takomillashtirish bosqichi 1-yilida o‘rta masofaga yuguruvchilarning qishki-bahorgi mashg‘ulotlar dasturi Mag‘Yaks T Chorshanb ulot Dushanba Seshanba Payshanba Juma Shanba hanb /r a davri a 1 Ushla Kross - 12- Sekin Kross - 15 Kross - 6- Sekin Kross - Dam b 15 km. yugurish - km. 10 km. yugurish - 3 10-15 olish turuv (150 3 km. (140 (140 km. km. chi zar/daq.). URM-10 zar/daq.). zar/daq.). URM-20 (150-160 mikro Tiklovchi daqiqa. URM-10 URM -10 daqiqa. zar/daq) sikl va Maxsus daqiqa. daq. Maxsus URM-10 rivojlantiru mashqlar Tiklovchi Maxsus yugurish daqiqa. vchi -500 m. va yugurish mashqlari - Tiklovch mashqlari- Tezlikka rivojlantiru mashqlari - 0,5 km. i va bel yugurish. vchi 0,5 km. Tezlikka rivojlanti mushaklarin - 6x80 m. mashqlar - Oyoq yugurish - ruvchi i Yugurish.- 30 daqiqa. mushaklarin 5x80 m. mashqlar rivojlantiris 4-x1000 i Yugurish. - -30 h uchun m. (170 rivojlantiris 10- daqiqa. maxsus zar/daq.). h uchun 12x400/200 egiluvchanli Tezlikka.- maxsus m. k 10x100 m. egiluvchan mashqlari. lik mashqlari.

2 Muso Sekin Kross - 12- Fartlek - Kross - 6- Sekin Kross - Dam baqa yugurish - 3 14 km. 10-12 km. 10 km. yugurish - 3 10-12 olish oldi km. (140 URM - 20 (140 km. km. bahor URM-10 zar/daq.). daqiqa. zar/daq.). URM - 20 (150-160 gi daqiqa. Maxsus URM-20 daqiqa. zar/daq). mikro Maxsus yugurish daqiqa. Maxsus URM - sikl yugurish mashqlari - O‘yin - 30 yugurish 20 mashqlari - 0,5 km. daqiqa. mashqlari 500 daqiqa. 0,5 km. Tezlikka Oyoq m. Tezlikka Tezlikka yugurish. - mushaklari yugurish - yugurish. 10x100 m. ni 5x80 m. - 6x70 m. 4 daqiqa mustahka Yugurish - -5x600 m. 4 dam olish. mlash 3x400 /200 daq dam uchun +400+ olish. maxsus 4x200/200 m. egiluvchan (musob. lik tezligida 800 mashqlari - m). 20 daqiqa. 3 Bahor Kross - 10- Kross - 8 Sekin Sekin Sekin Musobaq Muso gi 12 km. km. yugurish - 3 yugurish yugurish - 3 alar baqal muso (150 (140 km. - 5-6 km. km. ar. baqa zar/daq.). zar/daq.). URM-20 URM-10 URM-20 Dam mikro URM -15 Tezlikka daqiqa. daqiqa. daqiqa. olish sikl daq. yugurish - Maxsus 4 daq dam Maxsus 4x100 m. yugurish olish. mashqlar - mashqlari - Yugurish - 0,5 km. 0,5 km. 2x200 m. Tezlikka Tezlik.- (musobaqa yugurish - 5x80 m. tezligida). 10x100 m. 4 Yugurish - daq. dam 8x200 olish. (shidd. maks. 90- 95%.) /5 daqiqa dam olish.

4 Yengi Kross - 10- Sport Kross - 10- Sekin Kross - 10-12 Sport Dam llash- 12 km. o‘yinlari 12 km. yugurish - 2 km. o‘yinlari olish tiruvc (150 zar/daq) -90 daqiqa. (150 km. (150 yoki hi Tiklovchi va URM yoki zar/daq). Maxsus zar/daq.). suzish - mikro rivojlantiruv suzish URM - 20 yugurish URM -20 90 sikl chi mashqlar - 30 daqiqa daqiqa. mashqlari - daqiqa. daqiqa. - 20 daqiqa. 20 daqiqa. Yugurish - Egiluvchanli 6x80 m. k, tezkorlik 4 daq. dam va bel olish. mushaklari Egiluvchlik -20 daqiqa. va kuch jismoniy sifatlarini rivojlantiris h 5 O‘tis Kross - 10 Sport Kross - 10 Dam olish URM - 20 Kross - Dam h- km. o‘yinlari km. daqiqa. 15 km. olish kirish (150 -90 daqiqa. (150 Sport (150 mikro zar/daq.). URM - 15 zar/daq.). o‘yinlari zar/daq.) sikli URM - 10 daqiqa Tiklovchi - 90 daqiqa. . daqiqa. yoki yengil va URM - atletika rivojlantiru 20 mashqlari - vchi daqiqa. 20 daqiqa. mashqlar - 30 daqiqa.

4-jadval. Sport mahoratini takomillashtirish bosqichi 1-yilida o‘rta masofaga yuguruvchilarning bahorgi – yozgi mashg‘ulotlar dasturi T Ma Dushan Sesha Chors Payshanba Juma Shanba Yaks /r g‘ul ba nba hanba hanb ot a dav ri 1 Stab Kross - Sekin Kross - Kross - 8-10 Sekin Kross - 15- Dam illas 12-15 km. yugurish 15 km. km. yugurish - 5 20 km. olish h- (150 zar 3-5 km. (150- (140 km. (150-160 tiril /daq.). URM -20 140 zar/daq.). URM -15 zar/daq). gan URM -10 daqiqa. zar/daq) O‘yin - 45 daqiqa. Tezlikni mik daqiqa. Maxsus . daq. Tezlikka rivojlantiruv rosi Tezlikni yugurish URM – Tiklovchi va yugurish. chi kl rivojlantir mashqlar 20 daq. rivojlantiruvc -5x100 m. mashqlaruvchi i -0,5 km. Tezlikni hi mashqlar 5x600 m 30 daqiqa.

mashqlar Tezlikka rivojlant - 30 daqiqa. (shiddat, 30 daqiqa. yugurish, iruvchi Oyoq maks 85%). - 6x80 mashqla mushaklarini 4 daq. dam m.Yuguri r. mustahkamla olish. sh. Maxsus sh uchun Maxsus 4x1000 yuguris maxsus yugurish m. 4 daq. h egiluvchanlik mashqlari - dam mashqla mashqlari - 500 m. olish. ri -500 20 daqiqa. Sekin (170 m. yugurish -1 zar/daq). km. Tezlik. 10x 100 m. 2 Yoz Sekin Kross - Yuguris Kross - 5-6 Sekin Kross - 15- Dam gi yugurish - 10-12 h - 6-8 km. yugurish - 3 18 km. olish mus 3 km. km. km. (140 km. (150-160 oba URM va (140 (160- zar/daq.). URM-15 zar/daq.) qa Maxsus zar/daq.). 170 URM - 10 daqiqa. URM - 20 oldi yugurish URM-20 zar/daq) daqiqa. Maxsus daqiqa. mik mashqlari daqiqa. . Tiklovchi va yugurish rosi - 500 m. Tiklovchi Maxsus rivojlantiruvc mashqlari - kl Tezlikka yugurish yuguris hi mashqlar - 5x80 m. yugurish. 800 m. h 20 daqiqa. Tezlikka 4x50 m. mashqla Oyoq yugurish - 2x1000+4 ri – 300 mushak.uchu 4x400/200 x200 m. m. n maxsus + (170 Tiklovc egiluvchanlik +4x200/200 zar/daq.), hi va mashqlari m. 4 daqiqa rivojlant - 20 daqiqa. (shidd.maks dam olish. iruvchi , 90%) mashqla 4 daqiqa r dam olish. -30 Sekin daqiqa. yugurish -1 km. 3 Yoz Sekin Kross - Kross - Sekin Sekin Musobaqala Muso gi yugurish - 10-12 8-10 yugurish - 5-6 yugurish - 4 r baqal mus 3 km. km. km. km. km. ar oba URM - 20 (150 zar/ (150 URM-20 URM - 20 qa daqiqa. daq.). zar/daq. daqiqa. daqiqa. mik Tezlik - URM-20 ). Tiklovchi Maxsus rosi 4x80 m. daqiqa. Tezlikk yugurish 800 yugurish kl 2x600 a m. mashqlari -

x3x200 yuguris 500 m - 200 +400+ h m. Tezlikka 200 (175/ 10x100 yugurish.- daq.), m. 8x70; shiddat 4 daqiqa 2x300 m. 90% dam Musobaqa maks. 4 olish. ritmida daqiqa URM - yugurish). dam olish. 20 4 daqiqa daqiqa. dam olish. Yen4 Kross - 8- Kross - Kross - Maxsus Sekin Kross. - 10- Muso gila 10 km. 10-12 12-15 yugurish yugurish 12 12 km. baqal sh- (150 km. (160 km. mashqlari- 60 km. (140-150 ar tiril zar/daq.). zar/daq). (150 daqiqa. URM – 20 zar/daq). gan URM - 20 Sport, zar/daq. Tiklovchi va daqiqa. Tiklovchi va mik daqiqa. o‘yinlari ). rivojlantiruvc Maxsus rivojlantiruv rosi Maxsus - 90 Tiklovc hi mashqlar - yugurish chi kl yugurish daqiqa. hi va 20 daqiqa. mashqlari - mashqlar - mashqlari rivojlant Oyoq 500 m. 30 daqiqa. -300 m. iruvchi mushaklarini Tezlikka mashqla mustahkamla yugurish r -20 sh uchun - 4x80 m. daqiqa. maxsus egiluvchanlik mashqlari - 20 daqiqa. 5 O‘ti Kross - Sport Dam Kross - 10-15 Maxsus Kross - 15 Dam sh- 10-12 km. o‘yinlari olish. km. mashqlar km. olish kiris (140-150 – 90 (150 zar/daq). – 90 daqiqa. (150 h zar/daq). daqiqa. URM-10 zar/daq.). mik Tiklovchi URM - daqiqa. URM - 20 rosi va 20 Tiklovchi va daqiqa. kli rivojlantir daqiqa. rivojlantiruvc Tiklovchi va uvchi Tiklovchi hi mashqlar- rivojlantiruv mashqlar - yugurish 20 daqiqa. chi 30 daqiqa. 800 m. mashqlar - 20 daqiqa.

Sport mahoratini takomillashtirish bosqichi 1-yilida o‘rta masofaga yuguruvchilarning yillik tayyorgarlik siklida mikrosikllar tuzulishining kuzgi-qishki va bahorgi – yozgi tayyorgarlik bosqichlari uchun maxsus ishlab chiqilib mashg‘ulotlar jarayoniga tatbiq etilishi ushbu tadqiqotning samaradorligini asoslashda asosiy mazmunni ifoda etadi. Yil bo‘yi bo‘lib o‘tadigan musobaqalarda sport formasini shakllanishida, nazorat va saralash musobaqalarida yaxshi natijalarni qayd etgani holda asosiy musobaqalar oralig‘ida

natijalar sezlarli ravishda pasayishi holatlari kuzatilsa, sport formasining barqaror emasligini ko‘rsatadi. Yillik tayyorgarlik siklining musobaqalar davrida sport formasining tashkil topishi va uning asosiy musobaqalar davrida barqarorligini tushirmasdan ushlab turish va oldingi ishtirok etgan musobaqalardagi eng yaxshi natija yangilansa, sportchini sport formasida deb baholashimiz mumkin. O‘rta masofaga 800 - 1500 m. yugurish tezligi dinamikasini taqqoslab, turli xil taktik variantlarda o‘tkazilgan yugurishlarda shuni takidlash mumkinki, eng kuchli sportchilarning ko‘pchiligi marraga 200 - 300 m. oxirgi 100 m.gacha yugurish tezligini oshiradilar. Segment chastotaning oshishi hisobiga imkon qadar tez ishlaydi. 800 va 1500 metrga yugurishda masofaning ikkinchi yarmini minimal pasayish bilan bosib o‘tish lozim. Biz yuqorida tajriba guruhi sinaluvchi sportchilari bilan o‘tkazilgan tadqiqotimizda aynan mashg‘ulot jarayonida tayyorgarlik haftasi, rivojlantiruvchi, va maxsus musobaqa oldi tayyorgarlik mikrosikllari bo‘yicha mashg‘ulotlarda olib borildi. Yillik tayyorgarlik siklida o‘rta masofaga yuguruvchilarning mashg‘ulot maqsad va vazifalari, mashg‘ulot davrlari va mavsumga qarab mazmun hamda shakl jihatidan rang - barang bo‘lishi lozim. Mashqlarning murakkabligi, hajm va shiddati, soni, vaqt, mavsum va sportchilarning jismoniy tayyorgarligiga qarab o‘zgarishi hisobga olindi (5-jadvalga qarang).

5-jadval. Sport takomillashuvi bosqichida o‘rta masofaga yuguruvchilarning tadqiqot boshi va oxiridagi jismoniy tayyorgarlik ko‘rsatkichlari bo‘yicha umumiy tahlili (n=24) Tajriba guruhi (n=12) Nazorat guruhi (n=12) № Nazorat testlari X ±σ V% t P X ±σ V% t P 100 m. T-B 12,9±0.2 1,74 3,9 12,8±0.2 1,61 2,5 1 ˂0,001 ˂0,01 yugurish (s.) T-O 12,5±0.3 2,28 2 12,6±0.4 2,92 3 200 m. T-B 26,1±0,8 3,11 4,8 26,2±1,5 3,99 1,9 2 ˂0,001 >0,1 yugurish (s.) T-O 24,8±1,7 0,42 2 25,6±1,1 3,96 6 400 m. T-B 54,9±1,2 2,13 3,9 54,8±1,6 2,97 2,5 3 ˂0,001 ˂0,05 yugurish (s.) T-O 52,8±1,4 2,67 6 53,4±1,6 2,99 8 600 m. T-B 91,2±1,3 1,46 4,3 ˂0,00 91,2±0,9 1,23 2,4 4 ˂0,05 yugurish (s.) T-O 89,1±1,3 1,16 0 1 90,1±1,4 1,60 6 800 m. T-B 122,1±1,5 1,27 4,1 122,2±1,8 1,46 2,8 5 ˂0,001 ˂0,01 yugurish (s.) T-O 118,9±2,2 1,84 3 120,1±1,5 1,51 8 1000 m. T-B 172,3±1,8 1,06 4,8 171,6±1,8 1,10 1,6 6 ˂0,001 >0,3 yugurish (s.) T-O 168,1±2,3 1,36 7 169,9±2,3 1,33 9 1500 m. T-B 255,2±2,8 1,09 4,6 255,1±2,6 1,03 1,1 7 ˂0,001 >0,3 yugurish (s.) T-O 249,8±2,9 1,17 5 253,4±2,3 1,10 3 Turgan T-B 226±4,49 1,98 228±5,24 2,29 joyidan 4,9 3,1 8 ˂0,001 ˂0,01 uzunlikka T-O 236±5,25 2,22 7 234±4,97 2,11 6 sakrash (sm.) 719±21,0 Turgan T-B 715±16,3 2,37 3,36 3,6 4 1,9 9 joyidan ˂0,05 >0,1 1 731±23,5 8 uzunlikka T-O 743±15,92 2,28 2,93

Jismoniy tayyorgarlik bo‘yicha tajriba guruhi o‘rta masofaga yuguruvchilarining ko‘rsatkichlari tadqiqot boshida 100 m. masofaga yugurishda 12,9±0.2 soniya, tadqiqot oxirida 12,5±0.3 soniya o‘sish 0.4 soniya 3,3% ga yaxshilandi P˂0,001 ga teng, nazorat guruhida tadqiqot boshida 12,8±0.3 soniya, tadqiqot oxirida 12,6±0.4 o‘sish 0.2 soniya 2,4% ga o‘zgardi P˂0,2 ga teng bo‘ldi. 200 m. masofaga yugurishda tajriba guruhi natijalari tadqiqot boshida 26,4±0,7 soniya, tadqiqot oxirida 25,1±0,5 o‘sish 1.3 soniya 5,2% ga yaxshilandi P˂0,001 ga teng, nazorat guruhida tadqiqot boshida 26,2±1,5 soniya, tadqiqot oxirida 25,6±1,1 o‘sish 0.7. soniya 3,1% ni tashkil etib P>0,3 ga teng bo‘ldi. Tajriba guruhida 400 m. masofaga yugurishda tadqiqot boshida 54,9±1,1 soniya, tadqiqot oxirida 52,8±1,2 o‘sish 2.1 soniya 4 % ga yaxshilanib P˂0,001 ga teng bo‘ldi, nazorat guruhida tadqiqot boshida 54,8±1,2 soniya, tadqiqot oxirida 53,4±1,6 o‘sish 1.7 soniya 3,2% ga o‘sib P˂0,01 ni tashkil etdi. 600 m. masofaga yugurishda tajriba guruhida tadqiqot boshida 91,2±1,3 soniya, tadqiqot oxirida 89,1±2,2. o‘sish 2.1 soniya 2,3% ni tashkil etib P˂0,001 ga teng bo‘ldi, nazorat guruhida tadqiqot boshida 91,2±0,9 soniya, tadqiqot oxirida 90,1±1,4 o‘sish 1.1 soniya 1,4% ga yaxshilanib P˂0,05 ga teng bo‘ldi. 800 m. masofaga yugurishda tajriba guruhida tadqiqot boshida 122,1±1,5 soniya, tadqiqot oxirida 118,9±1,4 o‘sish 3.2. soniya 2,7% ga yaxshilandi va P˂0,001 ga teng, nazorat guruhida tadqiqot boshida 122,2±1,7 soniya, tadqiqot oxirida 120,1±1,5 o‘sish 2.1 soniya 1,7% ga yetdi va P˂0,01 ni tashkil etdi. Tajriba guruhida 1000 m. masofaga yugurishda tadqiqot boshida 172,3±1,3 soniya, tadqiqot oxirida 168,1±1,9 o‘sish 4.2 soniya 2,5% ga yaxshilandi va P˂0,001 ga teng bo‘ldi, nazorat guruhida tadqiqot boshida 171,6±1,9 soniya, tadqiqot oxirida 169,9±2,3 o‘sish 1.7 soniya 1,1% soniyaga o‘sdi hamda P>0,3 ga teng bo‘ldi. 1500 m. masofaga yugurishda tajriba guruhida tadqiqot boshida 255,2±2,8 soniya, tadqiqot oxirida 249,8±2,9 o‘sish 5.4 soniya 2,2% ga o‘sdi va P˂0,001 ga teng, nazorat guruhida tadqiqot boshida 255,1±2,6 soniya, tadqiqot oxirida 253,4±2,3 o‘sish 1.7 soniya 0,5% ga yaxshilanib P˂0,3 ni tashkil etdi. Turgan joyidan uzunlikka sakrash testi bo‘yicha tajriba guruhida tadqiqot boshida 226±4,49 sm., tadqiqot oxirida 236±5,25 sm. o‘sish 10 sm., 4,2% ga yaxshilandi hamda P˂0,001 ga teng bo‘ldi, nazorat guruhida tadqiqot boshida 228±5,24 sm., tadqiqot oxirida 234±4,97 sm. o‘sish 6 sm. 2,5% ga yaxshilanib P˂0,01 ga teng bo‘ldi. Turgan joyidan uzunlikka uch hatlab sakrash testi bo‘yicha tajriba guruhida tadqiqot boshida 715±16,2 sm., tadqiqot oxirida 743±15,92 sm. o‘sish 28 sm. 3,3% ga yaxshilanib P˂0,01 ga teng, nazorat guruhida tadqiqot boshida 719±21,04 sm., tadqiqot oxirida 731±23,59 sm. o‘sish 15 sm. 2,6% ga yetib P>0,3 ga teng ekanligi olingan natijalar orqali o‘z isbotini topdi. Sport mahoratini takomillashtirish bosqichi 1-yilida o‘rta masofaga yuguruvchilar yillik tayyorgarlik mashg‘ulotlari uchun ishlab chiqilgan bahorgi-yozgi mikrosikllar yukalamalarini bosqichli holda mashg‘ulotlarda qo‘llash orqali o‘tkazilgan tadqiqotimizda aynan mashg‘ulot jarayonida tayyorgarlik haftasi, tortuvchi, hajmli, rivojlantiruvchi, maxsus musobaqa oldi va qishki musobaqa tayyorgarlik mikrosikllari bo‘yicha mashg‘ulotlarda olib borildi hamda olingan ma’lumotlarni tahlil qilish va umumlashtirish, tadqiqotdan kutilgan samaradorlikka erishganligimizni asoslab bergan holda aniq xulosalar shakllanishiga xizmat qildi. Xulosalar. Sport mahoratini takomillashtirish bosqichi 1-yilida o‘rta masofaga yuguruvchilar sport formasini takomillashtirishga qaratilgan mashg‘ulot dasturini bosqichli qo‘llash uslubiyatini amaliyotga tatbiq etish samaradorligi P˂0,001 ga teng bo‘lganligi, ma’lumotlar asosida va pedagogik tadqiqot natijalaridan kelib chiqib aytishimiz mumkinki, o‘rta

masofaga yuguruvchilar sport formasini yillik tayyorgarlik mashg‘ulotlarining musobaqalar davrida barqaror ushlab turishda sport turining xususiyatlari va sportchilar malakasini hisobga olgan xolda yondashish tavsiya etiladi.