Asosiy mazmunga o‘tish
ReLibrary
UZ
Kirish
Maqola07.00.00Ochiq kirish

ЎТМИШ АЖДОДЛАРИМИЗНИНГ АҲИЛ ҚЎШНИЧИЛИК АЛОҚАЛАРИ «ТАРИХИ ЯМИНИ» АСАРИ МИСОЛИДА

Abdurahmonov Akmaljon Pazildinovich1, Salomiddinov Abdusamat Muhammadjon o‘g‘li22025

  1. 1Farg‘ona viloyati Farg‘ona tumani 61-umumiy o‘rta ta‘lim maktabi tarix fani o‘qituvchisi
  2. 2Farg‘ona viloyati Farg‘ona tumani 5-umumiy o‘rta ta‘lim maktabi tarix fani o‘qituvchisi

JurnalResearch Focus International Scientific JournalJild 4Son 4Sahifa 48–50

Annotatsiya

Мамлакат тараққиётида хорижий мамлакат ва халқлар, хусусан қўшнилар билан ўрнатилган ўзаро ишонч ва дўстликка асосланган ҳамкорлик муҳим ўрин тутади. Марказий Осиёда яшаб келаётган халқлар минг йиллар давомида аҳил қўшничилик алоқаларини ўрнатиб, ривожлантириб келишган. Бу жараёнларни ўрганишда тарихий манбаларнинг ўрни катта. Ана шундай манбалардан бири «Тарихи Ямини» бўлиб, унда минтақанинг X – XI асрлар тарихи ёритилган. Ушбу мақолада асарнинг қўшни халқларнинг ўзаро алоқалари таҳлил қилинган.

Boshqa tillarda

ruschaДОБРОСОСЕДСКИЕ ОТНОШЕНИЯ НАШИХ ПРЕДКОВ НА ПРИМЕРЕ ПРОИЗВЕДЕНИЯ «ТАРИХИ ЯМИНИ»

В развитии страны важное место занимает сотрудничество с зарубежными странами и народами, в особенности с соседями, основанное на взаимном доверии и дружбе. Народы, живущие в Центральной Азии, на протяжении тысячелетий устанавливали и развивали добрососедские отношения. В изучении этих процессов велика роль исторических источников. Одним из таких источников является «Тарихи Ямини», в котором освещена история региона X-XI веков. В данной статье проанализированы взаимные отношения соседних народов, отраженные в этом произведении.

inglizchaGOOD NEIGHBORLY RELATIONS OF OUR PAST ANCESTORS ON THE EXAMPLE OF THE WORK «TARIKHI YAMINI»

Cooperation based on mutual trust and friendship established with foreign countries and peoples, especially with neighbours, occupies an important place in the development of a country. The peoples living in Central Asia have established and developed good-neighbourly relations over thousands of years. Historical sources play a great role in the study of these processes. One such source is «Tarikhi Yamini», which covers the history of the region in the 10th-11th centuries. This article analyses the mutual relations of the neighbouring peoples reflected in the work.

Kalit so‘zlar

  • «Тарихи Ямини»
  • Утбий
  • Ғазнавийлар
  • қўшничилик алоқалари
  • Қорахонйилар
  • Сомонийлар
  • Маҳмуд Ғазнавий

To‘liq matn

Litsenziya: CC BY 4.0litsenziya matni

Matn PDF’dan ajratilgan va qayta formatlangan; asl nusxadan farq qilishi mumkin.

ЎТМИШ АЖДОДЛАРИМИЗНИНГ АҲИЛ ҚЎШНИЧИЛИК АЛОҚАЛАРИ «ТАРИХИ ЯМИНИ» АСАРИ МИСОЛИДА Абдураҳмонов Акмалжон Пазилдинович Фарғона вилояти Фарғона тумани 61 умумий ўрта таълим мактаби тарих фани ўқитувчиси Саломиддинов Абдусамат Муҳаммаджон ўғли Фарғона вилояти Фарғона тумани 5 умумий ўрта таълим мактаби тарих фани ўқитувчиси https://doi.org/10.5281/zenodo.15383967 Аннотация: Мамлакат тараққиётида хорижий мамлакат ва халқлар, хусусан қўшнилар билан ўрнатилган ўзаро ишонч ва дўстликка асосланган ҳамкорлик муҳим ўрин тутади. Марказий Осиёда яшаб келаётган халқлар минг йиллар давомида аҳил қўшничилик алоқаларини ўрнатиб, ривожлантириб келишган. Бу жараёнларни ўрганишда тарихий манбаларнинг ўрни катта. Ана шундай манбалардан бири «Тарихи Ямини» бўлиб, унда минтақанинг X – XI асрлар тарихи ёритилган. Ушбу мақолада асарнинг қўшни халқларнинг ўзаро алоқалари таҳлил қилинган. Калит сўзлар: «Тарихи Ямини», Утбий, Ғазнавийлар, қўшничилик алоқалари, Қорахонйилар, Сомонийлар, Маҳмуд Ғазнавий.

СОСЕДСКИЕ ОТНОШЕНИЯ НАШИХ ПРОШЛЫХ ПРЕДКОВ НА ПРИМЕРЕ ПРОИЗВЕДЕНИЯ «ИСТОРИЯ ЯМИНИ» Аннотация: Сотрудничество, основанное на взаимном доверии и дружбе с зарубежными странами и народами, в частности с соседями, играет важную роль в развитии страны. Народы, проживающие в Центральной Азии, на протяжении тысячелетий устанавливали и развивали добрососедские отношения. Исторические источники играют важную роль в изучении этих процессов. Одним из таких источников является "Тарихи Ямини," в котором освещается история региона в X-XI веках. В этой статье анализируются взаимоотношения соседних народов. Ключевые слова: «Тарих-и Ямини», Утбий, Газневиды, добрососедские отношения, Караханиды, Саманиды, Махмуд Газневи.

THE NEIGHBORLY RELATIONSHIPS OF OUR PAST ANCESTORS ON THE EXAMPLE OF THE WORK “TARIXI YAMINI” Abstract: Cooperation based on mutual trust and friendship with foreign countries and peoples, especially with neighbors, plays an important role in the country's development. The peoples living in Central Asia have established and developed good-neighborly relations for millennia. Historical sources play an important role in the study of these processes. One such source is the "History of Yamini," which covers the history of the region in the 10th-11th centuries. In this article, the interrelationships of neighboring peoples are analyzed. Keywords: "Tarixi Yamini", Utbiy, Ghaznavids, neighborly relations, Karakhanids, Samanids, Mahmud of Ghazni.

КИРИШ Бугунги кунда тобора глобаллашиб бораётган дунё учун энг катта хавфлардан бири сифатида эътироф этилаётган мамлакатлар, этник ва диний гуруҳлар ўртасидаги турли кўринишдаги сиёсий, ижтимоий-иқтисодий низоларнинг келиб чиқишини олдини олиш жаҳонннинг барча давлатлари, хусусан, Ўзбекистон Республикаси учун ҳам муҳим аҳамиятга эга бўлган давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан биридир. Шу сабабдан ҳам мамлакатда қўшни ва қардош мамлакатлар билан дўстлик алоқаларини мустаҳкамлаш ва ривожлантиришга, миллатлараро тотувлик ва диний бағрикенглик ғояларини республикада истиқомат қилаётган барча миллатлар ҳамда дин вакиллари ҳаётининг ажралмас бир қисмига айланишига алоҳида эътибор каратилмокда. Бу борада Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг фикрлари эътиборга моликдир: «Ўзбек халқида «Қўшнинг тинч – сен тинч» деган пурмаъно мақол бор. Бизнинг муштарак тарихий меросимизни ажратиб бўлмаганидек, мамлакатларимиз ва халқларимизнинг бугунги куни ва келажагини ҳам айро холда тасаввур этиб бўлмайди. Биз ҳар доим бир-биримизга яқин бўлганмиз ва бундан кейин ҳам бир-биримизга керак бўламиз».

Албатта, ушбу умуминсоний қадриятларни қарор топтиришда қўшни ва қардош халклар ўртасида тарихан шаклланиб келган ўзаро дўстлик ва ҳамкорлик муносабатларини ўрганиш, уларни тадқиқ ва таҳлил қилиш, ёш авлодни бундан хабардор қилиш каби чора-тадбирларни амалга ошириш аҳамиятлидир. Шу боисдан ҳам тарихий манбаларда келтирилган халқлар ўртасидаги ахл қўшничилик муносабатларининг ўрганилмай келаётган кирраларини очиш бугунги куннинг муҳим талабига айланди.

АСОСИЙ ҚИСМ Х – Х асрларда яшаб ўтган тарихчи-муаррих Абу Наср Муҳаммад ибн Абдулжаббор ал-Утбий томонидан араб тилида битилган «Тарихи Ямини» (баъзи манбаларда «Китаб ал-Ямини» номи билан ҳам учрайди) асари мана шундай тарихий манбалардан биридир. Асарда хижрий 365 – 412 (милодий 975 – 1021) йиллардаги Ўрта Осиё, Хуросон, Афғонистон, Эрон ва Ҳиндистонда бўлиб воқеа-ҳодисаларнигш муфассал баёни ўринг олган. Шунинг учун бу асар ал-Утбийдан сўнг яшаган тарихчилар, хусусан, ислом манбашунослигида салмоқли ўрни ва аҳамиятига эга бўлган «Ал-комил фит-тарих» асари муаллифи Ибн ал-Асир учун жуда муҳим манба бўлиб хизмат қилган [1:112].

Асарнинг манбавий қиймати юқори бўлганлиги учун чет тилларига ҳам таржима килинади. Масалан, бир неча бор форс тилига таржима қилинган, лекин энг дурусти 1206 йилда Абу Шариф Носих ибн Жафар ал-Жорбозақоний каламига мансуб бўлиб, 1856, 1956 ва 1966 йилларда Эронда нашр этилган. Асарнинг ушбу форсча таржимасидан фойдаланган ҳолда инглиз тарихчиси Жеймс Рейнольдс томонидан инглиз тилига ўгирилди ва 1858 йилда китоб ҳолида нашр этилди. Шунингдек, «Тарихи Ямини» асари 1847 йилда Деҳлида, 1869 йилда Қохирада ҳам нашр этилган. Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Шарқшунослик институтида 3252 тартиб рақами остида ушбу асарнинг қўлёзмаси сақланмоқда [7:67].

«Тарихи Ямини» га бўлган улкан қизиқиш асарнинг нафақат Шарқда, балки Ғарбда ҳам кенг ўрганилишига асос бўлди. Масалан, немис шарқшуноси Т.Нёльдеке китоб устида илмий изланишлар олиб борди ва Утбий томонидан қўлланилган сўз ўйинларининг моҳияти ҳақида ўз фикларини баён этди (Theodor Nöldeke. «Über das Kitab Jamını des Abu Nasr Muhammad ibn 'Abd al gabbar al 'Utbi» Sitzungsberichte der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften, 23, no.1 (1857): 73.) Нёльдекедан ташқари бу франсуз К.Шефер, инглиз шарқшунослари Эллиот ва Доусонлар ҳам Утбий асарини ўрганишда муҳим ўрин эгаллайди [3:275].

«Тарихи Ямини» ўзида Х аср охири ва ХI аср бошларида Сомонийлар, Ғазнавийлар, Қорахонийлар, Салжуқийлар, Бувайхийлар ва Хиндистон мамлакаталари ўртасида юз берган тарихий воқеликларни ўзида мужассам этган юксак аҳамиятга эга бўлган тарихий манбадир [1:154]. Унда мамлакатлар ва сулолалар ўртасидаги фақатгина уруш ёки келишмовчилик ҳолатларигина эмас, балки ўзаро дўстлик ва ҳамкорлик алоқаларининг ўша даврда ҳам накадар зарур бўлганлиги, хавсизлик ва барқарорликни таъминлаш учун яқин қўшнилар билан келишувчилик сиёсатини олиб борилганлиги, хукмдорларнинг бир-бирини қўллаб- кувватлаш ҳолатлари ўз аксини топган. Мисол учун, ҳижрий 365 йилда Сомонийлар давлати хукмдори Мансур ибн Нух вафот этганида унинг ўрнига тахтга ўтирган Нух ибн Мансурни қўллаб-кувватлаб кўшни мамлакатлар ҳукмдорлари унга мактублар жўнатишади ва унга мамлакатни инқирозга йўл тутмаслиги учун ёрдамга тайёр эканликларини изҳор қилишади. ХУЛОСА Юқоридагилардан хулоса қилиб шуни айтиш мумкинки, яқин қўшнилар билан дустона муносабатда бўлиш, ўзаро ҳамжиҳатлик ила ҳаёт кечириш, бир-бирини қўллабкувватлаш ҳозирги кунда нақадар муҳим аҳамият касб этаётган бўлса, тарихда ҳам унинг муҳимлиги тарихий манбаларда ўз аксини топган. Абу Наср Муҳаммад ал-Утбийнинг«"Тарихи Ямини» асарида ҳам Сомонийлар, Қорахонийлар, Ғазнавийлар, Бувайҳийлар, Салжуқийлар ўртасидаги яқин қўшничилик муносабатлари, оғир дамларда бир-бирларини қўллаб-қувватлашганликлари тўғрисидаги маълумотлар манбада келтириб ўтилган.

Iqtiboslar dinamikasi

Bu ilmiy ishga ReLibrary’da chop etilgan ilmiy ishlarda hali iqtibos topilmadi.

ReLibraryTekshirilgan Metodologiya

Adabiyotlar11 ta adabiyot

  1. Axmedov, B. Oʻzbekiston tarixi manbalari. Тashkent: Oʻqituvchi, 2001. P. 352.
  2. Andrew, C.S. Peacock. Utbi’s al-Yamini: Patronage, Composition, and Reception // Arabica. 2007. № 4. P. 500-524.10.1163/157005807782322382
  3. Anooshahr, A. Utbi and the Ghaznavids at the Foot of Mountain // Iranian Studies. Vol. 38. 2005. № 2. P. 271-291.10.1080/00210860500096337
  4. Barthold, W. Turkestan down to the Mongol Invasion. Oxford University Press, 1918. P. 534.
  5. Bosworth C.E. The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran: 994 – 1040. Edinburgh, 1963. P. 414.
  6. Churfodiqoniy A. Tarjumai Ta’rihi Yaminiy. Xodjend: Nashir, 2013. P. 420.
  7. Madraimov A., Fuzailova G. Manbashunoslik. Tashkent: Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi “Fan” nashriyoti, 2007. P. 294.
  8. Meisami J.S. Persian Historiography to the End of the Twelfth Century. – Edinburgh, 1999. P. 202.10.1515/9781474470940
  9. Morgan D., Anthony R. The New Cambridge History of Islam. Vol. 3. The Eastern Islamic World Eleventh to Eighteenth Centuries. Cambridge University Press, 2011. P. 680.
  10. Muhammad N. The Life and Times of Sultan Mahmud of Ghazna. Cambridge, 1931. P. 271.
  11. Reynolds J. Al-Utbi. The Kitab-I-Yamini: Historical Memoirs Of The Amir Sabaktagin And The Sultan Mahmud Of Ghazna. Kessinger Publishing, 2007 P. 552.

Metama’lumot

Identifikator
REL-A-012880
Nashr sanasi
2025-05-05
Til
o‘zbek
Jurnal
Research Focus International Scientific Journal
Jild
4
Son
4
DOI
10.66073/researchfocus.v4i4.1548
ISSN
2181-3833 · 2181-3833
Nashriyot
LLC Ilm-fan va innovatsiyalar akademiyasi
Sahifa
48–50
Litsenziya
Ushbu ilmiy ish CC BY 4.0 litsenziyasi asosida ochiq.
Ko‘rishlar
52026-10-10 dan beri o‘lchanmoqda
Metadata manbasi
Research Focus International Scientific Journal
Oxirgi yangilanish
2026-09-11