СУЛТОН ЖАЛОЛИДДИН МАНГУБЕРДИ НОМЛИ МИЛЛИЙ ВИДЕО ЎЙИН ОРҚАЛИ ЁШЛАРНИНГ ТАРИХИЙ БИЛИМЛАРИНИ ОШИРИШ

Ушбу мақолада Жалолиддин Мангуберди ҳаёти ва фаолиятига оид қисқа маълумот берилган. Жалолиддин Мангубердининг буюк сиймоси келажак авлод учун идеал образ тимсолини миллий видео ўйин орқали ёшлар онгига сингдириш муҳим аҳамият касб этади

СУЛТOН ЖAЛOЛИДДИН МAНГУБЕРДИ НОМЛИ МИЛЛИЙ ВИДЕО ЎЙИН ОРҚАЛИ ЁШЛАРНИНГ ТАРИХИЙ БИЛИМЛАРИНИ ОШИРИШ Абдикадирова Нигора Сабиржановна. Ўзбекистон давлат жисмоний тарбия ва спорт университети e-mail: nigoraabdikadirova@uzdjtsu.uz https://doi.org/10.5281/zenodo.14711951 Аннотация: Ушбу мақолада Жалолиддин Мангуберди ҳаёти ва фаолиятига оид қисқа маълумот берилган. Жалолиддин Мангубердининг буюк сиймоси келажак авлод учун идеал образ тимсолини миллий видео ўйин орқали ёшлар онгига сингдириш муҳим аҳамият касб этади. Калит сўзлар: Жалолиддин Мангуберди, ёш авлод, саркарда, ватанга мухаббат.

"СУЛТАН ДЖАЛОЛИДДИН МАНГУБЕРДИ" В ВИДЕ НАЦИОНАЛЬНОЙ ВИДЕОИГРЫ ДЛЯ ПОВЫШЕНИЯ ИСТОРИЧЕСКИХ ЗНАНИЙ МОЛОДЕЖИ Абдикадирова Нигора Сабиржановна Узбекский государственный университет физической культуры и спорта e-mail: nigoraabdikadirova@uzdjtsu.uz Аннотация: В данной статье представлены краткие сведения о жизни и деятельности Джалалиддина Мангуберди. Важно внедрить образ великого деятеля Джалалиддина Мангуберди в сознание молодежи через национальную видеоигру для будущего поколения. Ключевые слова: Джалалиддин Мангуберди, молодое поколение, военачальник, любовь к Родине.

"SULTAN JALALUDDIN MANGUBERDI" AS A NATIONAL VIDEO GAME TO ENHANCE YOUTH'S HISTORICAL KNOWLEDGE Abdikadirova Nigora Sabirjanova Uzbek State University physical culture and sport e-mail: nigoraabdikadirova@uzdjtsu.uz

Abstract: This article provides brief information about the life and work of Jalaliddin Manguberdi. It is important to introduce the image of the great figure Jalaliddin Manguberdi into the consciousness of young people through a national video game for the future generation. Keywords: Jalaliddin Manguberdi, young generation, military leader, love for the Motherland.

ТAДҚИҚOТНИНГ МAҚСAДИ Жaлoлиддин Мaнгуберди ҳaқидaги мaълумoтлaрни келaжaк aвлoдгa еткaзиб бериш oрқaли буюк сaркaрдa сиймoсини aбaдийлaштириш, ҳaмдa улaргa ўрнaк бўлaдигaн хислaтлaрини миллий видеo ўйин oрқaли ёшлaр oнгигa сингдириб бoришдaн ибoрaт. ТAДҚИҚOТНИ ТAШКИЛ ЭТИШ Ижтимoий тaрaққиётнинг бугунги бoсқичидa тaрихни билиш, aнглaш, улaргa хoлисoнa бaҳo бериш муaммoси дoим дoлзaрб бўлиб келгaн. Aйниқсa, бугунги кундa, улкaн ижтимoий-иқтисoдий вa сиёсий ўзгaришлaр юз берaётгaн глoбaллaшув, қутблaшув жaрaёнлaри aвж oлaётгaн бир дaврдa, тaрихни aнглaш, жaҳoн ҳaмжaмиятидa ўз ўрнини aниқлaб oлиш кўпгинa хaлқлaр учун ўтa муҳим aҳaмият кaсб этмoқдa. Тaрихий тaдқиқoтлaрдa мaнбaлaргa мурoжaт қилиш, шу жумлaдaн ёзмa мaнбaлaр aсoсидa ярaтилгaн илмий ишлaр бaрчa дaврдa қиймaти юқoри бўлгaн. Турoн ўлкaсининг мўғуллaр истилoси ёритилгaн мaнбaлaрининг деярли бaрчaсидa сўнгги Хoрaзмшoҳ султoн Жaлoлиддин Мaнгуберди (1198-1231) ҳaқидa мaълумoтлaр келтирилaди. Шу нуқтaи нaзaрдaн ҳaётнинг инсoният oлдигa қўяётгaн кескин сaвoллaргa жaвoбни инсoн жaмиятлaр тaрихи, ўтмишдaн излaши бежиз эмaс. Мaзкур вoқеa-ҳoдисaлaргa бaҳo бериш бизгa бугунги кун муaммoлaри хусусидa тўғри фикр юритиш, улaргa oбъектив ёндaшиш, келaжaкдa ўтмиш хaтoлaрини тaкрoрлaнмaсликкa ёрдaм берaди Юртимизда киберспортни кенг оммалаштириш ва ёшларга қулайликлар яратиш мақсадида “Киберспорт турларини янада ривожлантириш ва кенг оммалаштиришга оид қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарор қабул қилинди. Бу борада Мазкур йўналишда Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 16 ноябрдаги “Киберспорт турларини янада ривожлантириш ва кенг оммалаштиришга оид қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПҚ-423-сонли қарори, Бугунги кунда шуғулланувчи спортчиларни техник ва тактик ҳаракатларини тўғри шакллантириш ва уни ривожлантириш киберспорт турига бўлган қизиқишларини ошириш, уларни спорт турларига йўналтириш бўйича илмий асосланган чора-тадбирларни тизимли равишда амалга ошириш зарур ҳисобланади. Айниқса, спорт таълим муассасаларида илмий-тадқиқот ишларини ривожлантириш муҳим ҳисобланади ҳамда бартараф этиш бўйича таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқиш ўз самарасини беради. Кебирспорт турларини ривожлантиришда шуғулланувчи спортчиларни техник ва тактик ҳаракатларини тўғри шакллантириш ва уни ривожлантириш ҳаракат фаоллигини ошириш тизимини ишлаб чиқиш ва ёшларни кебирспортга жалб қилиш ишларини тизимли ташкил қилиш зарурлигини кўрсатади.

Шу сабабдан киберспорт турида шуғулланувчи спортчиларни техник ва тактик ҳаракатларини тўғри шакллантириш ва уни ривожлантириш ҳаракат фаоллигини ошириш миллий ведио ўйинни яратиш ва ёшлар онгида миллийлик ва тарбиявий аҳамиятга эга ведиоўйин ишлаб чиқишни ўз олдимизга мақсад қилдик. Шу мақсадни амалга оширишни ташкил қилиш орқали илмий-тадқиқот ишларини ривожлантиришда қуйидаги вазифаларни комплекс ҳал қилишга қаратилган чора-тадбирлар режаси ишлаб чиқилди:

1. Ўқувчи-ёшларнинг бўш вақтларини мазмунли ўтказиш мақсадида киберспорт турларига ёшларни кенг жалб қилиш учун Султон Жалолиддин Мангуберди видео ўйини оброзларини яратиш амалиётга жорий этиш.

2.Миллий ведио ўйинда тарихий қаҳрамонлар, жангчиларнинг ҳатти-ҳаракатлар эскизи персонлаштирилади ва киберспортчиларга миллий ўйин алгоритмлари яратиш ва такомиллаштириш.

3.Кибирспортда ёшларнинг жисмоний таёргарлик кўрсатгичларини ривожлантирувчи ва ўйинни юклаб олиш ва тарихий маълумотлар ва манбаларга асосланган янги инновасион компютер платформасини яратиш.

4.Киберспорт соҳасидаги мутахассислар билан Республиканинг барча худудлардаги таълим муассасалари ҳамда ташкилотлар ўртасида ўзаро манфаатли ҳамкорлик қилиш механизмини амалиётга жорий қилиш.

Биз тадқиқотимизни Чирчиқ шаҳар ва Бўстонлиқ мактабалирида олиб бордик тадқиқотимизга иккита тажриба ва назорат гуруҳларини жалб қилдик.

Тажриба ва назорат гуруҳи иштирокчиларидан тадқиқот бошида тарихий манбаларни билиш даражасини аниқлашга асосланган анкета сўровнома ўтказилди. Сўровнома натижаларини диграмма орқали билиб олшингиз мумкин.

17% 5- savol 12% 6- savol 0% 7- savol 11% 17% 8- savol 5% 5% 9- savol 10- savol

1-расм. Тажриба гуруҳи иштирокчиларининг Султан Жалолиддин Мангубердининг тарихий маълумотларини аниқлаш

16% 12% 3- savol 7% 4- savol 5- savol 15% 11% 6- savol 3% 7- savol 8% 18% 4% 6% 8- savol 9- savol 10- savol

2-расм. Назорат гуруҳи иштирокчиларининг Султан Жалолиддин Мангубердининг тарихий маълумотларини аниқлаш Маъмун Университети, “Тарих кафедраси” тарих фанлар доктори (ДcС)., доцент Машарипов Қудрат Юлдашевичва бошқа олимлар ишларини таҳлилига асосланиб Султон Жалолиддин Мангуберди – буюк хоразмшоҳлар давлатининг сўнгги вакили, хоразмшоҳ Алоуддин Муҳаммаднинг тўнғич фарзанди, мустақиллик учун фидокорона кураши, ажойиб саркардалик фаолияти, шахсий жасорати, Ватанга муҳаббати билан тарихдан муносиб ўрин олган давлат арбоби. Жалолиддин Мангуберди Алоуддин Муҳаммад ва унинг туркман канизаги Ойчечакдан (1198 йили) туғилган. У 1215 йилда Ғазна, Бомиён, Буст, Такинобод,

Заминдовар, Шимолий Ҳиндистон ерларига ҳоким ва тахт вориси этиб тайинланган. Момоси Туркон хотун ва қипчоқ амирларининг норозилиги сабабли укаси Қутбиддин Ўзлоқшоҳ фойдасига ворисликдан маҳрум этилди. Алоуддин Муҳаммад фарзандларини 1220 йили тўплаб, ўлими олдидан Жалолиддин Мангуберди Хоразм ҳукмдори деб эълон қилди. Урганч мудофааси учун етиб келган Жалолиддин Мангуберди бу ерда Тукон хотуннинг акаси Хумор Тегиннинг султон деб эълон қилинганлигини ва унга суиқасд уюштирилаётганини сезиб, уч юзта суворийси билан Урганчни тарк этиб, Хуросон томонга қараб йўлга чиқади. Нишопур яқинида ўзидан икки баробар кўпроқ бўлган душман қўшинини енгиб, шаҳарга киради. Бу ерда қўшин тўплаб Кандаҳорни қамал қилиб турган мўғиллар устига юриш қилиб, уларни тор-мор этади. 1221 йилда Ғазнага етиб келган Жалолиддин Мангубердига олдин қўшилган қайнотаси, Ҳирот волийси Аминалмулкдан ташқари ҳалаж қабиласи бошлиғи Сайфиддин Иғроқ, Балх волийси Аъзам Малик, афғонлар сардори Музаффар Малик, қорлуқлар бошлиғи Ҳасан Қорлуқ ўз аскарлари билан қўшилдилар. Маёфариқин вилоятидаги қишлоқлардан бирида мўғуллар тунги ҳужум натижасида Жалолиддин Мангубердининг оз сонли қўшинини тор-мор келтирдилар, Жалолиддин Мангубердини ўзи эса таъқибдан қутулиб Қурдистон тоғларига чиқиб кетган. Бу ерда қароқчи курдлар қўлига асир тушиб, фожиали равишда ҳалок бўлган. Жалолиддин Мангуберди ҳақида унинг шахсий котиби, тарихчи Насавий шундай ёзади: “Жалолиддин қорачадан келган, ўрта бўйли, турк лафзли одам эди. Форс тилини ҳам яхши биларди. Унинг ботирлигига келганда шуни айтиш керакки, султон арслонлар орасидаги энг кучли шер эди. Бир сўзли, кек сақламайдиган, очиқ кўнгил, тўғри одам эди. У жиддий шахс эди. Ҳеч қачон кулмасди. Жуда нари борса жилмайиб қўярди. У адолатсизликларни ёмон кўрарди. Жалолиддин ўта қатъиятли, ниҳоятда иродали, мураккаб вазиятларда, тақдирнинг қалтис синовларида ўзини йўқотиб қўймайдиган фавқулодда мард ва ботир саркарда эди. Ўзбекистон ҳукумати Жалолиддин Мангубердининг мўғул босқинчиларига қарши курашда кўрсатган мислсиз жасорати, ватанга ва ўз халқига садоқат ва чексиз муҳаббатини қадрлаш ва унинг порлоқ руҳини абадийлаштириш мақсадида “Жалолиддин Мангуберди таваллудининг 800 йиллигини нишонлаш ҳақида” қарор қабул қилди (1998). Қарорга кўра, унинг юрти Хоразмда Жалолиддин Мангубердига ҳайкал ўрнатилди, йирик кўча, майдон, жамоа корхоналари ва бошқаларга унинг номи қўйилди. Жалолиддин Мангубердининг ҳарбий юришларида ҳамроҳ бўлган тарихчи Насавий Жалолиддин Мангубердига бағишлаб “Сийрат ас-султон Жалолиддин Мангуберди” (“Султон Жалолиддин Мангубердининг ҳолати”) номли асар ёзган. Жалолиддин Мангуберди ҳақида видео фильм, достон, пъеса ва бошқалар яратилган. 2000 йилнинг 30-августида “Жалолиддин Мангуберди” ордени таъсис этилган. Қуйидаги манбаларнинг муаллифлари тасвирлаётган воқеаларга гувоҳ бўлганлиги, ёки даврий жиҳатдан Жалолилиддин замонига яқин бўлганликлари учун ҳам улардаги маълумотлар объективлик, тарихийлик ва бошқа тарихий тамойиллар нуқтаи назаридан муҳим аҳамият касб этадиган ведио ўйин яратилди. Яратилган ведио ўйинни тажриба гуруҳи иштирокчиларига синовдан ўтказиб уларни ўйин орқали тарихий маълумотларни ошириб боришди. Назорат гурухи эса анъанавий тарих дарсларидаги маълумотларга таяниб маълумотларни билиб олишди тажриба охирида ўтказилган сўровномага асосан. Тажриба гурухининг Султон Жолалиддин Мангуберди ҳаёти ва фаолияти тўғрисидаги маълумотлар

30% га киберспорт тури бўйича уларнинг диққатини ва қўл маторика сифатлари 25% яхшиланганлигини кўришимиз мумкин. Тажриба гурухининг Султон Жолалиддин Мангуберди ҳаёти ва фаолияти тўғрисидаги маълумотлар 15% га киберспорт тури бўйича уларнинг диққатини ва қўл маторика сифатлари 18% яхшиланганлигини кўришимиз мумкин. ХУЛОСА Халқаро тажрибалардан маълумки, тарихий қахрамонларимиз сиймоси гавдаланган ўйнлар, улар орқали юртимизнинг бой тарихи, маданияти бутун дунёга таралишини, айниқса, Жалолиддин Мангуберди каби жаҳонгирлар олиб борган жангу-жадаллар, бунёдкорлик лавҳаларинин ўзида акс эттирган, ёшларимиз учун тарбиявий аҳамиятга эга бўлган видеоўйинлар яратиш асосида жисмоний саломатликни таъминловчи воситаси сифатида, балки, инсонни маънавий камолга етказишнинг муҳим шарти сифатида ҳам янги билимлар ва тушунчалар шаклланди. Шундай қилиб, Султон Жалолиддин Мангуберди шахсияти ва ўз ватани озодлиги йўлида қўлига қилич олиб, душманга қақшатқич зарбалар келтира олган Хоразмнинг мард ўғлони Жалолиддин Мангуберди ҳарбий фаъолиятини ўрганишда бирламчи манба ҳисобланади. Тадқиқ этилган манбаларда келтирилган Жалолиддин Мангубердининг ҳаёти ва ватанга эътиқод йўлидаги фаолиятини ўрганиш ўсмир ёшдаги ўқувчиларнинг ватанга эътиқод, чексиз муҳаббат, ғурур ва ифтихор, ватан ва халқ тинчлиги йўлида жон фидо этиш, инсонпарварлик каби қарашларини ривожлантириш ва шакллантиришда муҳим аҳамият касб этади.