KURASHCILARDA SPORT SOG‘LOMLASHTIRISH BOSQICHIDA INDIVIDUAL XUSUSIYATLARINI INOBATGA OLGAN HOLDA SELEKSIYA QILISH.

Mazkur maqola sport sog‘lomlashtirish bosqichida kurash milliy sport turi bilan shug‘ullanuvchi  sportchilarni sleksiya qilish uslublari yoritilib berilgan.

KURASHCILARDA SPORT SOG‘LOMLASHTIRISH BOSQICHIDA INDIVIDUAL XUSUSIYATLARINI INOBATGA OLGAN HOLDA SELEKSIYA QILISH. Iskandar Aliyev O‘zbekiston Milliy universiteti professori, Pedagogika fanlari nomzodi. E-mail: a.iskandar80@inbox.ru p.f.d. (DSc), professor, V.Rahimov taqrizi asosida https://doi.org/10.5281/zenodo.14201954 Annotasiya: Mazkur maqola sport sog‘lomlashtirish bosqichida kurash milliy sport turi bilan shug‘ullanuvchi sportchilarni sleksiya qilish uslublari yoritilib berilgan. Kalit so‘zlar: Kurash, ko'p yillik tayyorgarlik, ilmiy-nazariy, jismoniy, daraja.

ПОДБОР БОРЦОВ С УЧЕТОМ ИХ ИНДИВИДУАЛЬНЫХ ОСОБЕННОСТЕЙ НА ЭТАПЕ СПОРТИВНОЙ РЕАБИЛИТАЦИИ. Аннотaция: В данной статье освещены стили подготовки спортсменов, занимающихся национальным видом кураш на этапе спортивного оздоровления. Ключевые слова: Кураш, многолетняя подготовка, научно-теоретическая, физическая, категория.

SELECTION OF WRESTLERS TAKING INTO ACCOUNT THEIR INDIVIDUAL CHARACTERISTICS DURING THE SPORTS AND HEALTH IMPROVEMENT PHASE. Abstract: This article highlights the training styles of athletes engaged in the national type of kurash at the stage of sports rehabilitation. Keywords: long-term training, scientific and theoretical, physical, category

KIRISH Sport ta’lim muassalarida boshlangich tayyorgarlik boshqichiga kurash milliy sport turi bo‘yicha saralashda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 16-iyundagi PQ-5148-son Qarorirga muvofiq ishlab chiqilgan yosh toifalari bo’yicha “Jismoniy tayyorgarlik darajasi” sport sinovlari me’yorlari, antropometrik ko‘rsatkichlari hamda yakkakurash sport turlari uchun mavjud tana tuzilishining turlari ham muhim ahamiyat kasb etadi. Tananing uchta dominant turi mavjud - ingichka (ektomorf), mushak (mezomorf) yoki ortiqcha vaznli (endomorf). Asosiy farqlar jismoniy faoliyatga bo‘lgan moyilligi, ishtahaning kuchi, metabolizm tezligi va tananing mashg‘ulotdan keyin tiklanish qobiliyatlari bo‘yicha o‘z tengdoshlari orasida sport turlari bo‘yicha (Yuksak ko‘rsatkichlarga intilish tamoyillari)ni bajarishda muhim ahamiyat kasb etadi. ASOSIY QISM Biz olib brogan tadqiqotlarimizda bir o‘quv yilida uch marotaba olish, ko‘rsatkichlarning o‘zgarishlari mikrosikllarda namoyon bo‘lishini inobatga olish hamda past ko‘rsatkichdagi jismoniy sifarlarni oshirib boorish lozim. (1-jadval)

1-jadval. Umumiy jismoniy tayyorgarlik bo‘yicha saralash talab sinovlari. T/r Talab sinovlari Yoshi I-daraja II-daraja III-daraja 9-10 5,4 6,0 6,2 1 30 m. ga yugurish 11-12 5,0 5,3 5,5

Yerga tayangan holda qo’llarni 9-10 22 13 10 bukib yozish (marta) 11-12 28 15 13 Gimnastika o‘rindig‘idan oyoq 9-10 +8 +4 +2 3 tizzilarini bukmay oldiga egilish 11-12 +9 +5 +3 (sm) Turgan joydan uzunlikka sakrash 9-10 160 140 130 (sm) 11-12 180 160 150 Moksimon yugurish 3x10 metr 9-10 8,5 9,3 9,6 (soniya) 11-12 7,9 8,7 9,0 Izoh: Ushbu talab sinovlarini bir o‘quv yilida 3 marotaba olish, ko‘rsatkichlarning o‘zgarishlari mikrosikllarda namoyon bo‘lishini inobatga olish hamda past ko‘rsatkichdagi jismoniy sifarlarni oshirib boorish lozim. Biz pedagogik tadqiqotizmida ushbu ko‘rsatkichlarni ham sport sog‘lomlashtirish bosqichlariga sarlashda foydalanish muhim. Bundan tashqari sportchilarni sport turlariga saralashda psixologik qaysi temperamentga tegishli ekanligi ham muhim hisoblanadi.

2-jadval. Sport sog‘lomlashtirish bosqichidagi sportchilarning psixologik tempiramentlari XOLERIK SANGIVINIK FLEGMATIK MELANXOLIK T/r Kuchli barqaror, Kuchli barqaror, Kuchli barqaror, kam Bo‘shang va xayolparast harakatchan tip. harakatchan tip. harakat. tip. Qo‘nimsiz, Xushchaqchaq va Sovuqqon va 1 Tortinchoq va uyatchan. shoshqaloq. quvnoq. xotirjam Ishda batartib va Yangi sharoitda o‘zini 2 O‘zini bosishi qiyin. Ishchan, g‘ayratli. sharoitni hisobga yo‘qotib qo‘yadi. oladi. Ko‘pchilik hollarda boshlagan Ehtiyotkor va Notanish kishi bilan tez 3 Chidamsiz. ishini oxiriga andishali. til topisha olmaydi. yetkazmaydi. Muammolarda O‘ziga ortiqcha O‘z kuchi va Kutishga, chidamga 4 keskin va to‘g‘ri baho berishga imkoniyatlariga layoqatli. so‘z. moyil. ishonmaydi. Tashabbuskor va Yangilikni tez Kamgap, behuda Yolg‘izlikni yaxshi 5 tezda bir qarorga egallashga so‘zlashni ko‘radi. keladi. layoqatli. yoqtirmaydi. Gapirganda nutqi bir Qiziqishi va mayli xil, tekis imo- Muvaffaqiyatsizliklarda 6 O‘jar. turg‘un emas. ishorasiz va o‘zini yo‘qotib qo‘yadi. hayajonsiz. Muvaffaqiyatsizlik Chidamli va o‘zini O‘zi bilan o‘zi bo‘lishni 7 Tortishuvda topqir. va ko‘ngilsizlikni tuta biladi. yaxshi ko‘radi. yengil o‘tkazadi.

Ishga goh berilib Har xil sharoitga Boshlagan ishni 8 ketadi, goh tashlab Tez charchaydi. oson moslashadi. oxiriga yetkazadi. qo‘yadi. Har qanday ishga So‘zlaganda nutqi Ishga behuda kuch 9 Tavakkalchi. zo‘r qiziqish bilan kuchsiz, ba’zan shivirlab sarf qilmaydi. kirishadi. qoladi. O‘zini Kishilarga kek Suhbatdoshining qiziqtirmagan Ish tartibi va rejimiga 10 saqlamaydi, xafa xarakteriga ilojsiz ishdan tezda qat’iy amal qiladi. bo‘lmaydi. ko‘nikadi. soviydi. Bir ishdan So‘zlaganda nutqi ikkinchi ishga Ta’sirchan, hatto 11 O‘zini tuta biladi. tez, ehtirosli oson va tez kirisha yig‘lashi ham mumkin. oladi. Bir xil, Tabiati beqaror, O‘ziga va atrofdagilarga 12 mashaqqatli Maqtovlarga befarq. qizishishga moyil. talabchan. ishdan qiynaladi. Tajavuzkor, Jamoatchi, dilkash Kek saqlamaydi, Gumonsirashga, janjalchi. va ko‘ngilchan. kechirimli maydakashlikka moyil. Kamchilik va O‘z qiziqish va Chidamli va Gapga ta’sirchan va tez 14 nuqsonlarga muammolarida ishchan. o‘ziga oladi. beshafqat. hamma vaqt bir xil. So‘zlagan nutqi Yuz ko‘rinishi qattiq, tez, aniq, Bir ishdan ikkinchi Haddan tashqari tez xafa 15 ochilib-sochilib imo-ishoralari ishga qiyin bo‘ladi. turgan. jonli hamda moslashadi. keskin. Masalaga ta’sir Murakkab Hech kim bilan fikr Muomalasi hammaga 16 qilish va hal qilishga sharoitda ham olishmaydi. Ko‘pchilikni bir xil. qobiliyatli. o‘zini tuta biladi. yoqtirmaydi. Hamma vaqt Doim yangilikka Tartib va intizomni Kamharakat va 17 kayfiyati yaxshi, intiladi. yaxshi ko‘radi. beso‘naqay. tetik. Harakatlari keskin Tez uxlaydi va tez Yangi sharoitga qiyin 18 Indamas, o‘ta itoatkor. va shiddatli. uyg‘onadi. moslashadi. Ko‘pchilik hollarda masalani Atrofdagilardan o‘zi Maqsadga erishishga Chidamli, sabr- 19 hal qilishda uchun kuyinish va chidamli. toqatli. xayolparast va yordam kutadi. shoshqaloq. Ko‘pchilik hollarda Asosiy masaladan Kayfiyati tez atrofidagi voqea- 20 chetga chiqishga o‘zgaruvchan. hodisalarni sezmay moyil. qoladi.

Izoh: Psixologik temperamentlar eng muhim sifat hisoblanib, yakkakurash sport turlarida jismoniy, texnik-taktik tayyorgarligi yuqori darajada bo‘lishiga qaramay shaxsiy temperament orqali yuqori natijalarga erishish imkoniyati mavjud. Sport sog‘lomlashtirish bosqichidan boshlang‘ich tayyorgarlik bosqichida sportchilarni saralab o‘rkazishdagi tananing uchta dominant turi tasnifi.

• Ektomorf eng nozik turga ega. Uning vakillari tor elkalari, ko'kragi va sonlari, mushaklari kam bo'lgan uzun oyoqqo'llari bor. Metabolizmning tezlashishi tufayli bunday odamlar odatda mushak va yog'massasini olish qiyin kechadi mashg'ulotlar va ortiqcha kaloriya ozgina natija Ektomorf beradi.

• Mezomorf-bu odatda ideal deb hisoblanadigan oraliq shakl turi. Bunday odamlar o'rtacha o'lchamlarga ega, ammo elkalari kestirib, kengroq va bel tor. Mushak massasi va yog'tanaga teng ravishda taqsimlanadi. Mezomorflar osonlikcha vazn orttiradi va yo'qotadi. Bundan tashqari, ular Mezomorf uchun mushak massasini olish nisbatan oson va sport bilan shug'ullanayotganda ular tezda rivojlangan va chiroyli mushaklarga ega bo'ladilar.

• Endomorf-to'liqlikka moyil bo'lgan "qalin" tur. Uning vakillari kestirib, o'rta qismi elkalariga qaraganda kengroq va bo'yi odatda kichikdir. Ular osongina vazn olishadi va undan qutulish qiyin. Somatotip nazariyasini yaratuvchisi Uilyam Sheldon yozganidek, endomorf tanasi "yumshoq Endomorf va yumaloq". Kretschmer kontseptsiyasida piknik turi ushbu turga mos keladi. Endomorflar odatda eng ko'p mushaklarga ega, ammo ularni chiroyli va bo'rttirma qilish juda qiyin.

XULOSA Xulosa sifatida Sport sog‘lomlashtirish bosqichidan boshlang‘ich tayyorgarlik bosqichida sportchilarni saralab o‘rkazishdagi tananing uchta dominant turi tasnifiga etibor qaratish lozim. Ektomorf- eng nozik turga ega. Uning vakillari tor elkalari, ko'kragi va sonlari, mushaklari kam bo'lgan uzun oyoq-qo'llari bor. Metabolizmning tezlashishi tufayli bunday odamlar odatda mushak va yog'massasini olish qiyin kechadi mashg'ulotlar va ortiqcha kaloriya ozgina natija beradi Mezomorf- eng nozik turga ega. Uning vakillari tor elkalari, ko'kragi va sonlari, mushaklari kam bo'lgan uzun oyoq-qo'llari bor. Metabolizmning tezlashishi tufayli bunday odamlar odatda mushak va yog'massasini olish qiyin kechadi mashg'ulotlar va ortiqcha kaloriya ozgina natija beradi Endomorf- to'liqlikka moyil bo'lgan "qalin" tur. Uning vakillari kestirib, o'rta qismi elkalariga qaraganda kengroq va bo'yi odatda kichikdir. Ular osongina vazn olishadi va undan qutulish qiyin. Somatotip nazariyasini yaratuvchisi Uilyam Sheldon yozganidek, endomorf tanasi "yumshoq va yumaloq". Kretschmer kontseptsiyasida piknik turi ushbu turga mos keladi. Endomorflar odatda eng ko'p mushaklarga ega, ammo ularni chiroyli va bo'rttirma qilish juda qiyin.