MODERN SYNTHETIC DRUGS USED IN THE TREATMENT OF MENTAL ILLNESSES AND THEIR CHEMICAL COMPOSITION

Ushbu maqola ruhiy kasalliklarni davolash uchun qo‘llaniladigan zamonaviy sintetik preparatlar va ularning kimyoviy tarkibi haqida umumiy ma‘lumot beradi. Zamonaviy tibbiyotda psixofarmakologiya sohasi rivojlanib, yangi turdagi antidepressantlar, antipsixotiklar, anksiolitiklar va trankvilizatorlar yaratilmoqda. Ushbu preparatlarning tarkibi, ta‘sir mexanizmlari va davolashdagi ahamiyati keng tahlil qilingan.

RUHIY KASALLIKLARNI DAVOLASHDA QO‘LLANILUVCHI ZAMONAVIY SINTETIK PREPARATLAR VA ULARNING KIMYOVIY TARKIBI M. H.Raxmonberdiyeva, D.RXaydarova Namnagan davlat universiteti https://doi.org/10.5281/zenodo.14057284 Annotatsiya: Ushbu maqola ruhiy kasalliklarni davolash uchun qo‘llaniladigan zamonaviy sintetik preparatlar va ularning kimyoviy tarkibi haqida umumiy ma’lumot beradi. Zamonaviy tibbiyotda psixofarmakologiya sohasi rivojlanib, yangi turdagi antidepressantlar, antipsixotiklar, anksiolitiklar va trankvilizatorlar yaratilmoqda. Ushbu preparatlarning tarkibi, ta'sir mexanizmlari va davolashdagi ahamiyati keng tahlil qilingan. Kalit so’zlar: Ruhiy kasalliklar, antidepressantlar, antipsixotiklar, anksiolitiklar, trankvilizatorlar, serotonin, dopamin, kimyoviy tarkib, psixofarmakologiya..

MODERN SYNTHETIC DRUGS USED IN THE TREATMENT OF MENTAL DISORDERS AND THEIR CHEMICAL COMPOSITION M. H. Rakhmonberdiyeva, D. R. Khaydarova Namangan State University Abstract: This article provides a general overview of modern synthetic drugs used to treat mental disorders and their chemical composition. The field of psychopharmacology is advancing in modern medicine, leading to the development of new types of antidepressants, antipsychotics, anxiolytics, and tranquilizers. The composition, mechanisms of action, and therapeutic significance of these drugs are analyzed in detail. Keywords: Mental disorders, antidepressants, antipsychotics, anxiolytics, tranquilizers, serotonin, dopamine, chemical composition, psychopharmacology.

СОВРЕМЕННЫЕ СИНТЕТИЧЕСКИЕ ПРЕПАРАТЫ ДЛЯ ЛЕЧЕНИЯ ПСИХИЧЕСКИХ ЗАБОЛЕВАНИЙ И ИХ ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ М. Х.Рахмонбердиева, Д. Р. Хайдарова Наманганский государственный университет Аннотация: Данная статья представляет общую информацию о современных синтетических препаратах, используемых для лечения психических заболеваний, и их химическом составе. В современной медицине активно развивается область психофармакологии, что способствует созданию новых типов антидепрессантов, антипсихотиков, анксиолитиков и транквилизаторов. Подробно проанализированы состав, механизмы действия и значение этих препаратов в терапии. Ключевые слова: Психические заболевания, антидепрессанты, антипсихотики, анксиолитики, транквилизаторы, серотонин, дофамин, химический состав, психофармакология.

KIRISH Ruhiy kasalliklar inson salomatligiga jiddiy ta’sir ko‘rsatib, turli xil kimyoviy va biokimyoviy mexanizmlarga bog‘liq. Zamonaviy davolash usullarida antidepressantlar, antipsixotiklar, va anksiolitiklar kabi sintetik dorilar asosiy o‘rin tutadi. Ushbu dori vositalari inson miyasi va asab tizimiga bevosita ta’sir o‘tkazib, nevrologik jarayonlarni boshqarishga yordam beradi. Misol uchun, serotonin, dopamin va norepinefrin kabi neurotransmitterlar darajasini

boshqarish orqali ruhiy holatni barqarorlashtirish mumkin. Psixofarmakologiya sohasidagi rivojlanish ushbu kimyoviy moddalar orqali ruhiy kasalliklarni samarali davolash imkonini yaratmoqda. ASOSIY QISM Antidepressantlar. Antidepressantlar depressiv buzilishlarni davolashda qo‘llaniladigan asosiy dori turidir. Bu preparatlar miyadagi serotonin va norepinefrin miqdorini oshirish orqali kayfiyatni ko‘taradi. Selektiv serotonin qayta olish inhibitörlari (SSRI) guruhiga kiruvchi fluoksetin, sertralin va paroksetin serotoninni qayta olishni to‘xtatish orqali serotonin darajasini oshiradi. Fluoksetin (C₁₇H₁₈F₃NO): Ushbu preparatning molekulyar tuzilishi aromatik halqalar va gidroksil guruhiga ega. Serotonin darajasini oshirish orqali ruhiy tushkunlikni kamaytiradi va kayfiyatni yaxshilaydi. SSRI lar orasida eng keng qo‘llaniluvchi vositalardan biridir. Trisiklik antidepressantlar (TCA) boshqa bir guruh antidepressantlardir. Bu dori vositalari serotonin va norepinefrinni qayta olishni inhibe qilib, kayfiyatni ko‘tarish va depressiyani kamaytirishga xizmat qiladi. Amitriptilin (C₂₀H₂₃N): Molekulyar strukturasida uch halqali tuzilma mavjud. Amitriptilin depressiyani davolashda samarali bo‘lib, norepinefrin va serotoninni qayta olishni susaytiradi. Antipsixotik dorilar shizofreniya va bipolyar buzilish kabi og‘ir ruhiy kasalliklarda qo‘llaniladi. Ushbu dori vositalarining asosiy maqsadi dopamin darajasini boshqarishdir. Klozapin (C₁₈H₁₉ClN₄): Bu dori dopamin va serotonin retseptorlarini bloklaydi. Klozapin asosan og‘ir shizofreniya holatlarini davolashda qo‘llaniladi. Uning kimyoviy tarkibida geterotsiklik halqalar mavjud bo‘lib, bu struktura unga yuqori samaradorlik beradi. Olanzapin (C₁₇H₂₀N₄S): Ushbu dori dopamin va serotonin retseptorlariga bog‘lanib, asab tizimining faoliyatini boshqaradi. Shizofreniya va bipolyar buzilishlar davosida ko‘pincha qo‘llaniladi. Anksiolitiklar va Trankvilizatorlar. Anksiolitiklar xavotir va bezovtalikni bartaraf qilishda ishlatiladi. Benzodiazepinlar anksiolitiklar guruhiga kiradi va ular miyaning gamma-aminomoy kislota (GABA) retseptorlariga ta’sir ko‘rsatadi. Diazepam (C₁₆H₁₃ClN₂O): Benzodiazepin guruhiga kiruvchi bu preparat asab tizimini tinchlantiruvchi ta’sir ko‘rsatadi. Kimyoviy strukturasida xlor atomlari mavjud bo‘lib, ular preparatning sedativ xususiyatiga ta’sir qiladi. Benzodiazepinlarning asosiy vazifasi asab tizimini susaytirib, xavotir va qo‘rquv holatlarini bartaraf etishdir. Bu preparatlar xavotir va bezovtalik kasalliklarini davolashda keng qo‘llaniladi. Zamonaviy tadqiqotlar va yutuqlar. Bugungi kunda psixofarmakologiya sohasidagi tadqiqotlar yangi preparatlarni yaratishga va mavjud dorilarni yanada samarali qilishga qaratilgan. Molekulyar biologiya va genetik tadqiqotlar yordamida dori vositalarining miya retseptorlari bilan o‘zaro ta’siri chuqur o‘rganilmoqda. Shuningdek, yangi vositalar ishlab chiqishda dorilarning faqat muayyan retseptorlarga ta’sir etuvchi, nojo‘ya ta’sirlarini kamaytiradigan shakllari yaratilmoqda. XULOSA Zamonaviy sintetik preparatlar ruhiy kasalliklarni davolashda katta ahamiyatga ega bo‘lib, ularning kimyoviy tuzilishi ruhiy holatni boshqarish imkoniyatini kengaytirmoqda. Har bir dori vositasi asab tizimiga o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatib, turli xil kasalliklarni davolashda muhim ahamiyat

kasb etadi. Ushbu dorilarning kimyoviy strukturasini yanada chuqur o‘rganish va ularning ta’sir mexanizmlarini tushunish yangi avlod preparatlarini yaratishga zamin yaratmoqda