ПЛЁНКА ТЎШАГИЧ ПУШТА ОЛГИЧИНИНГ ЭНЕРГЕТИК КЎРСАТКИЧЛАРИНИ АНИҚЛАШ

Ушбу мақола плёнка тўшагич пушта олгичининг энергетик кўрсаткичларини аниқлашга қаратилган. Мақола давомида плёнка тўшагич пушта олгичининг тортишга қаршиликлари, каршилик кучларининг йиғиндиси ғойаси остида ўрганилган

УЎТ: 631.314. ПЛЁНКА ТЎШАГИЧ ПУШТА ОЛГИЧИНИНГ ЭНЕРГЕТИК КЎРСАТКИЧЛАРИНИ АНИҚЛАШ Нигматжонов Сардор Абдуманнобович ҚХМИТИ, мустақил тадқиқотчи Мирзаева Дурдона Қахрамон қизи https://doi.org/10.5281/zenodo.13787779 Аннотация: Ушбу мақола плёнка тўшагич пушта олгичининг энергетик кўрсаткичларини аниқлашга қаратилган. Мақола давомида плёнка тўшагич пушта олгичининг тортишга қаршиликлари, каршилик кучларининг йиғиндиси ғойаси остида ўрганилган. Калит сўзлар: тортишга қаршилиги, пушта, пушта очгич, тупроқ қаттиқлиги, тупроқ оғирлиги.

ОПРЕДЕЛЕНИЕ ЭНЕРГЕТИЧЕСКИХ ПОКАЗАТЕЛЕЙ ПРИЕМНИКА ТОЛКАТЕЛЯ СЛОЯ ПЛЕНКИ Аннотация: Целью данной статьи является определение энергетических характеристик приемника импульсов с пленочным слоем. На протяжении всей статьи сопротивление сопротивления пленочного слоя изучается в рамках понятия суммы сил сопротивления. Ключевые слова: предел прочности, порошок, пороховой вскрыватель, твердость почвы, масса почвы.

DETERMINATION OF THE ENERGY INDICATORS OF THE FILM BED PUSHER RECEIVER Abstract: This article aims to determine the energy performance of the film bed pulse receiver. Throughout the article, the drag resistance of the film bed is studied under the concept of the sum of the resistance forces. Keywords: tensile strength, powder, powder opener, soil hardness, soil weight.

КИРИШ Жаҳонда полизчиликда иш унуми юқори бўлган сув ва ресурс тежайдиган машиналарни ишлаб чиқиш ва қўллаш етакчи ўринни эгалламоқда. «Дунё миқёсида полиз ва сабзавот экиладиган майдон 600 млн. гектарни ташкил этишини ҳисобга олсак» [1], сув тежаш мақсадида дала юзасига плёнка тушайдиган иш унуми юқори ҳамда энергияресурстежамкор машиналарни ишлаб чиқиш муҳим вазифалардан ҳисобланмоқда. Полиз далаларида экинларни экиш учун даладан бир ўтишда тупроққа ишлов бериш ва плёнка тўшаш бўйича барча технологик жараёнларни қўшиб бажарадиган комбинациялашган машиналарни ишлаб чиқиш ва қўллашга катта эътибор қаратилмоқда. Ушбу йўналишда полиз экинларини экиш учун бир йўла пушта ҳосил қилиб, унинг тепа қисмини зичлаб плёнка ва унинг остига томчилатиб суғориш учун эластик қувурларни тўшаб кетадиган техника воситаларини ишлаб чиқиш зарур ҳисобланмоқда. АСОСИЙ ҚИСМ Шуларни инобатга олган ҳолда ҚХМИТИ олимлари томонидан ишлаб чиқарилган плёнка тўшагичнинг энергетик кўрсаткичлари ушбу мақолада асосланган.

1-rasm. Плёнка тўшагичнинг конструктив схемаси 1 – рама; 2, 3 – пастки ва юқориги осиш қурилмалари; 4 – пушта олгич; 5 – ғалтак; 6 – эластик қувур бобинаси; 7, 8 – пастки ва юқориги плёнка тўшовчи барабанлар; 9 – ғилдирак; 10 – сферик дискли кўмгич Плёнка тўшагич рама 1, пастки ва юқориги осиш қурилмалари 2 ва 3, пушта олгич 4, ғалтак 5, эластик қувур бобинаси 6, пастки ва юқориги плёнка тўшовчи барабанлар 7 ва 8, ғилдирак 9, сферик дискли кўмгич 10 лардан иборат. Плёнка тўшагич пушта олгичининг тортишга қаршилиги умумий кўринишда қуйидагича ифодалаш мумкин Ry  R1  R2  R3 , (28) бунда R1 – пушта олгичнинг тиғи тупроқни горизонтал текислик бўйича кесишдан ҳосил бўладиган қаршилик, N; R2 – пушта олгич тупроқни ёнбошга суришидан ҳосил бўладиган қаршилик, N; R3 – пушта олгич томонидан сурилаётган тупроқнинг инерция кучидан ҳосил бўлаётган қаршилик, N. Пушта олгичнинг тиғи тупроқни горизонтал текислик бўйича кесишидан ҳосил бўладиган тортишга қаршиликни қуйидаги ифода бўйича аниқлаймиз [ ]: R1  TtT bc / sin  , (29) бунда Т – тупроқнинг қаттиқлиги, Па; tT - тиғнинг қалинлиги, m.

1-расм. Пуштаолгич тупроқни ёнбошга суришдан ҳосил бўладиган тортишга қаршиликни аниқлашга доир схема

Пушта олгич тупроқни ёнбошга суришидан ҳосил бўладиган қаршиликни 1-расмда келтирилган схема бўйича аниқлаймиз. Унга биноан R2  N n sin   Fn cos   N n sin fNn cos   sin  sin(   )  N П (sin   cos  )  N  R sin(   ) , (3) cos cos бунда N П - тупроқнинг суришдан ҳосил бўладиган нормал реакция кучи, N; Fc - тупроқнинг пуштаолгич ишчи сиртига ишқаланиш кучи, N; f  tg  sin  / cos - тупроқнинг сургичнинг ишчи сиртига ишқаланиш коэффициенти; R1 - N П ва FП нинг тенг таъсир этувчиси, N. (1) ифодадаги R нинг қиймати сургич олдида уюлган тупроқнинг тупроққа ишқаланиш кучига тенг бўлади, яъни R  f 'GT , (4) бунда f ' - тупроқнинг тупроққа ишқаланиш коэффициенти; GT - пуштаолгичнинг олдида уюлган ва унинг томонидан ёнбошга сурилаётган тупроқнинг оғирлик кучи, N. Пуштаолгичнинг олдида уюлган ва ёнбош томонга сурилаётган тупроқнинг оғирлик кучи қуйидагига тенг бўлади w GT    S ABC Н nq (1  ), (5) бунда  - пуштаолгич томонидан сурилаётган тупроқнинг зичлиги, kg/m3; S ABC - 2-расмдаги АВС учбурчакнинг юзи; Hn – пуштаолгичнинг баландлиги, m; g – эркин тушиш тезланиши, m/s2; w – тупроқнинг намлиги, %. S ABC ни 2-расмда келтирилган схемадан фойдаланиб аниқлаймиз. Унга биноан b AB bc b S ABC  c  ( AD  DB)  c [bc ctg  bctg (   )]  2 2 2 b  c [ctg  tg (   )] . (6) Буни ҳисобга олганда (2) ифода қуйидаги кўринишга эга бўлади

bc2 w GT   Н n g[ctg  tg (   )](1  ). (7) 2 100 GT ни бу қийматини (2) га ва олинган натижани (1) га қўйиб, R2 ни аниқлаш учун қуйидаги якуний ифодага эга бўламиз bc2 w R2  f  ' Н n g[ctg  tg (   )] sin(   )(1  ). (8) 2 100 Тупроқнинг инерция кучидан ҳосил бўладиган қаршилик кучи R3 ни ҳаракат миқдорини ўзгариш теоремасидан фойдаланиб аниқлаш мумкин [4; 61-64-б.]. Пуштаолгич томонидан сурилаётган тупроқ ҳаракат миқдори ўзгаришини унинг ишчи сиртига ўтказилган нормал бўйича ифодаловчи тенглама қуйидаги кўринишига эга бўлади N g dt  dm(VN  VN ) . (9)

бунда N g - тупроқ тезлигини ўзгаришидан пуштаолгичнинг ишчи юзасида ҳосил бўладиган инерция кучи, N; t - вақт, s; m – тупроқнинг массаси, kg; VN - тупроқ бўлакларининг пушта ағдариш таъсиридаги абсолют кўчиш тезлигини унинг ишчи юзасига ўтказилган нормалга проекцияси, m/s; VNб - тупроқ бўлакларининг бошлангич тезлиги, m/s. Тупроқ бўлакларининг бошлағич тезлиги, яъни VNб нолга тенг бўлганлиги сабабли (9) тенглама қуйидаги кўринишга эга бўлади

Пуштаолгич томонидан бир бирлик вақт ичида сурилаётган тупроқ массасини аниқлаймиз

dm w  bc Н n [ctg  tg (   )]Vа (1  ), (11) dt 100

бунда Va - машинанинг илгариланма ҳаракатдаги тезлиги, m/s. dm нинг (11) ифода бўйича қийматини (10) га қўямиз dt w N g  bc H n [ctg  tg (   )]VaVN (1  ). (12)

VN  Va sin  эканлигини ҳисобга олганда (12) ифода қуйидаги кўринишга эга бўлади

w N g  bc H n [ctg  tg (   )]Va2 sin  (1  ). (13)

Буни ва ундан ҳосил бўладиган ишқаланиш кучи fN g ни ҳисобга олганда пуштаолгич томонидан сурилаётган тупроқнинг инерция кучидан ҳосил бўладиган тортишга қаршилик қуйидаги ифода бўйича аниқланади

sin(   ) w R3  bc hс [ctg  tg (   )]Vа2 sin  (1  ). (14) cos 100

(5) ва (12) ифодаларни ҳисобга олганда тупроқ сургични тортишга умумий қаршилигини қуйидаги ифода бўйича аниқлаймиз

TtT b sin  R у  bc  ( f ' c g  Vа2 ) Н n  sin  2 cos w  [ctg  tg (   )] sin(   )(1  ). (15) Бу олинган ифодани таҳлили шуни кўрсатадики, пуштаолгичнинг тортишга умумий қаршилиги унинг параметрларига ( bc , tT ,  , hn ), тупроқнинг физик-механик хоссаларига ( T ,  ,  , f ' ) ҳамда машинанинг тезлигига боғлиқ. (15) иифодага bc = 0,36 m, T =0,8‧106 Па, tT - 0,002 m, γ = 300, f ' = 0,8, g = 0,81 m/s2, Va = 1,7-2,2 m/s,  = 300,  = 1200 kg/m3, Hn = 0,25 m ва w = 16% қийматларни қўйиб, олгичнинг тортишга қаршилиги 2,31-2,73 кН ни ташкил этишини аниқлаймиз.