ПЛЁНКА ТЎШАГИЧНИНГ КОНСТРУКТИВ ПАРАМЕТРЛАРИНИ АСОСЛАШ

Ушбу мақола плёнка тўшагичнинг конструктив параметрларини асослашга қаратилган. Мақола давомида плёнка тўшагичнинг асосий параметрлари сифатида пушта олгичнинг қамраш кенглиги, пушта олгичнинг ҳаракат йўналишига нисбатан ўрнатилиш бурчаги, ғалтакнинг диаметри ва эни кабиларни кўришимиз мумкин

УЎТ: 631.314. ПЛЁНКА ТЎШАГИЧНИНГ КОНСТРУКТИВ ПАРАМЕТРЛАРИНИ АСОСЛАШ Нигматжонов Сардор Абдуманнобович ҚХМИТИ, мустақил тадқиқотчи Мирзаева Дурдона Қахрамон қизи https://doi.org/10.5281/zenodo.13787745 Аннотация: Ушбу мақола плёнка тўшагичнинг конструктив параметрларини асослашга қаратилган. Мақола давомида плёнка тўшагичнинг асосий параметрлари сифатида пушта олгичнинг қамраш кенглиги, пушта олгичнинг ҳаракат йўналишига нисбатан ўрнатилиш бурчаги, ғалтакнинг диаметри ва эни кабиларни кўришимиз мумкин. Калит сўзлар: плёнка тўшагич, пушта, пушта очгич, ўрнатилиш бурчаги, ғалтакнинг диаметри ва эни.

ОСНОВАНИЕ НА РАСЧЕТНЫХ ПАРАМЕТРАХ ПЛЕНОЧНОГО СЛОЯ Аннотация: В данной статье основное внимание уделяется обоснованию конструктивных параметров пленочной кровати. В ходе статьи мы можем увидеть ширину охвата щеткоприемника, угол установки щеткоприемника по отношению к направлению движения, диаметр и ширину бобины как основные параметры пленочного слоя. Ключевые слова: пленочная платформа, пуансон, открывалка пуансона, угол установки, диаметр и ширина бобины.

BASING THE DESIGN PARAMETERS OF THE FILM BED Abstract: This article focuses on the justification of the design parameters of the film bed. In the course of the article, we can see the coverage width of the brush receiver, the installation angle of the brush receiver in relation to the direction of movement, the diameter and width of the reel as the main parameters of the film bed. Keywords: film bed, punch, punch opener, installation angle, diameter and width of the reel.

КИРИШ Республикамиз қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришида меҳнат ва энергия сарфини камайтириш, ресурсларни тежаш, қишлоқ хўжалик экинларини илғор технологиялар асосида етиштириш ва юқори унумли қишлоқ хўжалик машиналарини ишлаб чиқиш юзасидан кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилиб, жумладан плёнка тўшашда кам энергия сарфлаб, барча технологик жараёнларни сифатли бажарилишини таъминлайдиган техника воситаларини ишлаб чиқишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Ушбу йўналишда полиз экинларини экиш учун бир йўла пушта ҳосил қилиб, унинг тепа қисмини зичлаб плёнка ва унинг остига томчилатиб суғориш учун эластик қувурларни тўшаб кетадиган техника воситаларини ишлаб чиқиш зарур ҳисобланмоқда. Шуларни инобатга олган ҳолда ҚХМИТИ олимлари томонидан ишлаб чиқарилган плёнка тўшагичнинг параметрлари ушбу мақолада асосланган. АСОСИЙ ҚИСМ Ўтказилган адабиётлар таҳлили ҳамда олиб борилган дастлабки тадқиқотлар натижалари асосида плёнка тўшагичнинг конструктив схемаси ишлаб чиқилди (1-расм).

1-расм. Плёнка тўшагичнинг конструктив схемаси 1 – рама; 2, 3 – пастки ва юқориги осиш қурилмалари; 4 – пушта олгич; 5 – ғалтак; 6 – эластик қувур бобинаси; 7, 8 – пастки ва юқориги плёнка тўшовчи барабанлар; 9 – ғилдирак; 10 – сферик дискли кўмгич Плёнка тўшагич рама 1, пастки ва юқориги осиш қурилмалари 2 ва 3, пушта олгич 4, ғалтак 5, эластик қувур бобинаси 6, пастки ва юқориги плёнка тўшовчи барабанлар 7 ва 8, ғилдирак 9, сферик дискли кўмгич 10 лардан иборат.

Плёнка тўшагичнинг технологик иш жараёни қуйидагича кечади (1-расм). Плёнка тушагич ҳаракат давомида унинг пушта олгичлари пушта шакллантириб кетади. Ундан сўнг ғалтак шаклланган пушта тепа қисмидаги кесакларни майдалайди ҳамда текислаб ва зичлаб кетади. Кейинги жараёнларда плёнка ва эластик қувурлар қувур бобинаси, пастки ва юқориги плёнка тўшовчи барабанлар, ғилдирак, сферик дискли кўмгичлар ёрдамида пушта юзасига тўшалади.

Қуйидагилар плёнка тўшагичнинг асосий параметрлари ҳисобланади: пушта олгичнинг қамраш кенглиги бc; пушта олгичнинг ҳаракат йўналишига нисбатан ўрнатилиш бурчаги γ, ғалтакнинг диаметри Дг ва эни Вг (2-расм).

Пушта олгичнинг ҳаракат йўналишига нисбатан ўрнатилиш бурчаги. Бу бурчакни унинг ишчи сиртига тупроқ ёпишмаслиги ва олдига тупроқ кўплаб уюлмаслиги шартидан қуйидаги ифода бўйича аниқлаймиз [1]  1   , (1) 4 2 бунда φ – тупроқнинг пушта олгичининг ишчи сиртига ишқаланиш бурчаги, º. φ = 30-35º қабул қилиб [1], (1) ифода бўйича тупроқ сургичнинг ҳаракат йўналишига нисбтан ўрнатилиш бурчаги 27º30ʹ – 30º оралиғида бўлиши лозимлигини аниқлаймиз. Пушта олгичнинг қамраш кенглиги бс ни 2-расмда келтирилган схемадан фойдаланиб аниқлаймиз. Унга биноан S1  S2 , (2)

S3  kю (S1  S2 )  2kю S1  2kю S2 , (3) бунда С1, С2 – пушта ҳосил қилиш учун пушта олгичлар томонидан ковлаб олинадиган тупроқ кўндаланг кесимларининг юзлари, м2; С3 – пушта тепасига уюлган тупроқ кўндаланг кесимининг юзи, м2; кю – тупроқ пуштага сурилганда унинг юмшатилишини ҳисобга оладиган коэффициент. 2-расмда келтирилган схема бўйича (2bc  hc ctg m )hc S1  S 2  , (4) ва S3  [b  (hn  hc )ctgm ](hn  hc ), (5)

2-расм. Тупроқ сургичнинг қамраш кенглигни аниқлашга доир схема бунда бc – пушта олгичнинг қамраш кенглиги, м; ҳc – пушта олгичнинг тупроққа ботиш чуқурлиги, м; φў – тупроқнинг ўпирилиш бурчаги, º; б – пушта тепа қисмининг кенглиги, м; ҳп – пуштанинг баландлиги, м; φт – тупроқнинг табиий тўкилиш бурчаги, º. (4) ва (5) ни ҳисобга олганда (3) ифода қуйидаги кўринишга эга бўлади [b  (hn  hc )ctg m ](hn  hc )  k ю ( 2bc  hc ctg ў ) hc (6) Бу ифодадан бc ни аниқлаймиз

[b  (hn  hc )ctg m ](hn  hc )  k ю hc2 ctg ў bc  (7) 2k ю hc Полиз экинлари уруғларини экиш учун олинадиган пушталарнинг баландлиги 18-20 см, улар тепа қисмларининг кенглиги 90 см бўлиши лозим. Ушбу маълумотлардан фойдаланиб, 3-расмда бc ни ҳc, φт ва φў га боғлиқ равишда ўзгариш графиклари қурилган. Улардан кўриниб турибдики, ҳc, φт ва φў ни ортиши бc ни камайишига олиб келган. φў ва φт бурчаклар бир-биридан катта фарқ қилмаслигини ҳисобга олиб [2], (7) ифодани қуйидаги кўринишга келтирамиз [b  (hn  hc )ctg ўm ](hn  hc )  k ю hc2 ctg ўm bc  (8) 2k ю hc бунда φўт – тупроқнинг ўпирилиш ва тўкилиш бурчакларининг ўртача қиймати, º. (8) ифодага б ва ҳп ни юқорида келтирилган қийматларини қўйиб ҳамда ҳc=0,5ҳп, кю=1,2 ва φўт =35º қабул қилиб ўтказилган ҳисоблар бўйича қурилма пушта олгичининг қамраш кенглиги 36,3 см бўлиши лозим. Кейинги ҳисоблашлар учун бc = 36 см қабул қилиб оламиз. Қурилманинг умумий қамраш кенглиги, яъни унинг пушта олгичларининг орасидаги кўндаланг масофа Бк 2-расмдаги схема бўйича қуйидагига тенг бўлади Вк  b  2hn ctg ўm  2bc (9) ёки (8) ни ҳисобга олганда [b  (hn  hc )ctg ўm ](hn  hc )  K ю hc2ctg ўm Вк  b  2hn ctg ўm  . (10) 2k ю hc Бу ифодага б, ҳп, φўт, ҳс ва кю нинг юқорида келтирилган қийматларини қўйсак қурилманинг қамраш кенглиги 220 см ни ташкил этиши келиб чиқади. Демак, пуштанинг агротехника талаблари бўйича баландлиги ва кенглигини таъминлаш учун қурилма ҳар бир тупроқ сургичининг қамраш кенглиги 36 см, унинг умумий қамраш кенглиги эса 220 см бўлиши лозим. Пушта олгичдан барабангача бўлган бўйлама масофа Л ни 4-расмда келтирилган схема бўйича қуйидаги ифода бўйича аниқлаймиз L  Lэ  0,5D  VatT , (11)

бунда L э - пушта олгичнинг узунлиги, м; D - барабаннинг диаметри, м; V a - агрегат(машина)нинг тезлиги, м/с; tT - пушта олгич қанотидан отилган тупроқ бўлагини дала юзасига келиб тушгунча учиш вақти, с. Эгаточкичнинг қанотидан отилган тупроқ бўлагини дала юзасига келиб тушгунча кетадиган вақт тТ ни аниқлаймиз. Бунинг учун ZОY координаталар системасида (5-расм) эгаточкич қанотидан отилган тупроқ бўлагини кўндаланг-тик текисликдаги ҳаракатининг дифференциал тенгламаларини тузамиз.

Улар қуйидаги кўринишга эга бўлади d 2Y m 2  0; (12) dt d 2Z m  mg , ; (13) dt бунда m - тупроқ бўлагининг массаси, кг; т – вақт, с; g - эркин тушиш тезланиши, м/с2. (12) ва (13) тенгламаларни ҳар иккала томонини m га қисқартирамиз

4-расм. Пушта олгичдан барабангача бўлган бўйлама масофани аниқлашга доир схема d 2Y 0 (14) dt 2 d 2Z ва  g (15) dt

5-расм. Тупроқ бўлакларини учиш вақтини аниқлашга доир схема

Бу тенгламаларни бошлангич шартларни (t  0 да Vy  V0 cos  , Vz  V0 sin  , y0  l , z0  h ) ҳисобга олиб ечамиз ва 0 0

қуйидаги натижаларга эга бўламиз V y  V0 cos ; (16) Vz  V0 sin   gt ; (17) Y  l  V0t cos ; (18)

t2 Z  h  V0t sin   g (19) бунда ҳ – тупроқ бўлагини ағдаргич қанотидан тушиш баландлиги, м. Илгари бажарилган тадқиқотлар бўйича [3]  V0  Vа cos 2(1  cos  ) , (20) бунда  - пушта олгич қанотининг ҳаракат йўналишига нисбатан ўрнатилиш бурчаги, 0. (20) ни ҳисобга олганда (16)-(19) тенгламалар қуйидаги кўринишга эга бўлади  V y  Vа cos 2(1  cos  ) cos ; (21) Vz  Vа cos  2(1  cos  ) sin   gt ; (22)

 Y  l  Vа t cos 2(1  cos  ) cos ; (23)  t2 Z  h  Vа t cos 2(1  cos  ) sin   g . (24) 2 2 тТ - ни аниқлаш учун ушбу  t h  VаtT cos 2(1  cos  ) sin   g T  0 (25) 2 2 квадрат тенгламани унга, яъни тТ га нисбатан ечамиз ва қуйидаги ифодага эга бўламиз 1  tT  [Va cos 2(1  cos  ) sin   g 2  (26)  2V cos a 2 2 sin  (1  cos  )  2 gh ]. тТ нинг бу қийматини (2.11) га қўйиб, қуйидаги натижага эга бўламиз

Va  L  Lэ  0,5D  [Vа cos 2(1  cos  ) sin   g 2  (27)  2V cos a 2 2 sin  (1  cos  )  2 gh ]. Бу ифодага Лэ = 0,65 м, Д = 0,35 м, Ва = 2 м/с,  = 300,  = 350, г = 9,81 м/с2 ва ҳ = 0,15 м қийматлари қўйиб, машинанинг пушта олгичидан барабанигача бўлган масофа 125 см бўлиши лозимлигини аниқлаймиз.