ХОРИЖИЙ (ИНГЛИЗ) ТИЛИНИ ЎҚИТИШ ЁКИ ЎРГАНИШ УЧУН ЗАМОНАВИЙ ВА САМАРАЛИ МЕТОДЛАР

Ушбу мақолада чет тиллларини ўқитиш/ўрганиш методикаси, ўқитиш усуллари тарихи ва замонавий ўқитиш кўникмалари кўриб чиқилади. Бу кўникма ва методлар орқали ўрганувчиларга тилни тез ва мукаммал ўрганиш мумкунлиги ва тил орқали натижаларга эришиш мумкинлиги ҳақида ёритилиб берилган.

DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.15115774

ХОРИЖИЙ (ИНГЛИЗ) ТИЛИНИ ЎҚИТИШ ЁКИ ЎРГАНИШ УЧУН ЗАМОНАВИЙ ВА САМАРАЛИ МЕТОДЛАР Amanullaeva Kamola Muminovna ISFT instituti Samarqand filiali PhD, dotsenti Е-mail: miskamolka@yahoo.com

Аннотация: Ушбу мақолада чет тиллларини ўқитиш/ўрганиш методикаси, ўқитиш усуллари тарихи ва замонавий ўқитиш кўникмалари кўриб чиқилади. Бу кўникма ва методлар орқали ўрганувчиларга тилни тез ва мукаммал ўрганиш мумкунлиги ва тил орқали натижаларга эришиш мумкинлиги ҳақида ёритилиб берилган. Калит сўзлар: чет тиллари, метедология, ижодий муаммоларни ҳал қилиш, илиқлик, машқлар, таъсир.

Маълумки бугунги асрнинг глобаллашган мавзуларидан бири бу тил билиш ва тил ўрганишдир. Нафақат чет тилларини билиш, балки ушбу жабҳа тилларни замонавий методлар орқали тез ва осон ўрганиш ёки ўргатишни ҳам ўз ичига олади. Таъкидлаш керакки инглиз тилини биладиган ва сўзлаша оладиганлар сони дунё аҳолисининг бир ярим миллиард аҳолини ўз ичига олади. Аммо уларнинг ҳаммасининг ҳам она тилиси инглиз тили ҳисобланмайди.[5] “ЕF Education First” халқaро таълим компанияси ҳисоботига кўра, инглиз тили она тили бўлмасада, унда равон сўзлаша олувчилар-Шимолий Европа халқидир.[5] Аҳолиси инглиз тилини биладиган юзта давлатлар киритилган рўйхатда Ўзбекистон 95-ўринда ҳисобланади.[5] Бу борада давлат юртбошимизнинг хиссалари каттадир. “Ҳар бир битирувчи камида иккита чет тилини мукаммал билиши шарт” дейди Президентимиз Ш.М. Мирзиёев.[5] Методиканинг предмети – чет тил предмети орқали таълим-тарбия бериш жараёни ва усуллари, чет тилини ўргатиш илми, муаллим ва ўқувчи фаолиятини ўрганиш методиканинг предмети саналади.[4] Тил ўрганиш кишилик жамиятида бағоят муҳим соҳалардан бири ҳисобланади ва у мулоқот воситаси бўлмиш тилни табиий муҳитда яъни оилада, жамоатчилик орасида ёки уюшган ҳолда амалий эгаллаш мумкин. Тил ҳодисаларига оид билимлар эса назарий жиҳатдан ўргатилади.[2] Ҳозир улардан бир нечта турларини кўриб чиқамиз. Биринчиси “BBB” методи ( инлиз тилида К-W-L маъноси know, wаnt to know, learned) Ўзбекчаси “Биламиз- билишни хохлаймиз – билиб олдик”. Бу метод 1986- йили америкалик таълим олими Donna Ogle томонидан ишлаб чиқилган бўлиб, бу усул ўрганувчиларга инглиз тилидаги нафақат инглиз тили ва бошқа тиллардаги матнларни яхши тушунишлари учун қулай.[1] Бу усул, ўрганувчи матнни тез ва осон тушуниб олиши ҳамда янги сўзларни ҳам ўзлаштиришида фойда келтиради. Иккинчи метод бу “Пантомима” методи, бунда ўқувчилар янги сўзлар яъни New words ларни бир бирига имо-ишора орқали тушунтириб беришади.[1] Бу усул асосан энди ўрганувчилар учун мос келиб зерикиб қолмасликни олдини олади. Бугунги кунда инглиз тили ўқитувчилари АҚШ, Англия педагоглари тажрибасига таянган ҳолда қуйидаги инновацион методлардан ҳам фойдаланиб келишмоқда:

- “Муаммоли вазият ечими” (Creative Problem Solving) бу усулни қўллаш учун матн танланади ва шу матннинг бошланиши ўқиб берилади. Қандай якун топиши ўқувчилар (талабалар) ҳукмига ҳавола қилинади; -“Қувноқ топишмоқлар” (Merry Riddles) ўқувчиларга топишмоқлар ўргатиш методи бўлиб, инглиз тилини ўргатишда муҳим аҳамиятга эга ҳисобланади. Улар ўзларига нотаниш бўлган сўзларни ўрганадилар ва ўйлаб топишмоқ жавобини топадилар; -“Тезкор жавоб” (Quick answers) бу метод ўтилган дарс самарадорлигини оширишда ёрдам беради; - “Чигил ёзди” (Warm-up exercises) бу метод ўқувчиларни дарсга қизиқтириш учун синфда ҳар хил ўйинлардан фойдаланиш методи ҳисобланиб, кўтарин кайфиятни яратади. [3] Албатта ушбу юқоридаги методлар ҳам ўрганувчининг айнан манашу тилнинг эгалари каби фикрлаш, танқидий фикрлаш ҳамда фантазияларини бойитиши учун катта аҳамият касб этади. Ҳозир технологиялар асри бўлиб, бу албатта чет тилини ўрганишда ҳам технологиянинг бевосита кучи мавжуд. Бироқ, бу тизимда ҳам инглиз тилини масофадан ўрганувчилар учун яхши ҳамда ёмон томонлари мавжуд. Қулай усуллари бу албатта кам ҳаражат қилган ҳолда қаерда бўлишингиздан қатъий назар Listening ҳамда Reading skillарни бемалол ўрганиб олишингиз мумкин, аммо бошқа бир нуқтаи назар билан қарайдиган бўлсак, Speaking ва Writingни албатта олий маълумотли ўқитувчи ёрдамисиз мукаммал эгаллай оламайсиз. Юқорида айтиб ўтганимиз каби Speaking бу мулоқот жараёни бўлиб, нутқ вазивасини бажаради, таъкидлаб ўтганимиздек буларнинг барчасини яхши биладиган мутахассис, юқорида айтиб ўтган метод ҳамда усулларни қўллаб, ўрганувчига етказиб берадиган бўлсагина ўрганувчи яхши натижаларни қўлга киритади. Хулоса тариқасида айтадиган бўлсак, чет тилларини юртимизда жадаллик билан ўсиб бораётганини инобатга олиб қарасак, яқин келажакда албатта барча инсонлар хорижий тил ўрганувчилари ва билувчиларига айланиши табиий. Чет тилининг айниқса хозирги даврда, инглиз, корей, япон, хитой, турк ва бошқа тилларнинг фойдаси катта. Бунга мисол қиладиган бўлсак, чет тилини мукаммал эгаллагандан кейин ҳамда сертификатни ҳам қўлга киритгандан кейин, таълим, бизнес, IT, технологиия ва қолаверса тиббиётнинг барча жабҳалари сизни кутиб туради. Сертификатга эга бўлмаганда ҳам хорижий тилларни ўрганиш бизга massive яъни улкан маълумотлар ва контентлар базасини қўлга киритишимизда ёрдам беради. Абатта булар барчаси эмас, фойдали тарафлари жуда кўп ҳисобланади. Фақатгина бунинг учун ўрганувчилардан мукаммал ўрганиш ва ўргатувчи устозлардан сабр ва матонат, ҳамда малакаларига таяниб ишлашлари керак бўлади.