LOTIN TILIDA SIFATLARNI O‘RGANISHDA YUZAGA KELADIGAN GRAMMATIK MUAMMOLAR VA ULARNI TUSHUNISH

Ushbu maqolada lotin tilida sifatlarni o‘rganishda yuzaga keladigan grammatik muammolar va ularni tushunish masalalari tahlil qilinadi. Lotin tili tibbiyot ta‘limida muhim o‘rin egallaydi va ko‘plab ilmiy atamalar ushbu tilda shakllangan. Tadqiqot davomida lotin tilida sifatlarning jinsi, soni va kelishikka qarab o‘zgarishi o‘zbek tilida uchramasligi sababli o‘quvchilarga qanday qiyinchiliklar tug‘dirishi tahlil qilinadi. Maqolada lotin tilidagi grammatik tizimni yaxshiroq tushunish uchun zarur bo‘lgan lingvistik va metodologik yondashuvlar bayon etiladi. Shuningdek, tibbiy terminologiyani o‘zlashtirish jarayonida sifatlarning turlanish qoidalariga rioya qilish muhimligi ta‘kidlanadi.

DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.15115683

LOTIN TILIDA SIFATLARNI O‘RGANISHDA YUZAGA KELADIGAN GRAMMATIK MUAMMOLAR VA ULARNI TUSHUNISH Sunnatullayeva Arjumanbegim Sromatologiya fakulteti 1- bosqich talabasi Rahbar: Raxmatova Sunbula Samarqand Zarmed universiteti Tillar kafedrasi o‘qituvchisi

Annotatsiya: Ushbu maqolada lotin tilida sifatlarni o‘rganishda yuzaga keladigan grammatik muammolar va ularni tushunish masalalari tahlil qilinadi. Lotin tili tibbiyot ta’limida muhim o‘rin egallaydi va ko‘plab ilmiy atamalar ushbu tilda shakllangan. Tadqiqot davomida lotin tilida sifatlarning jinsi, soni va kelishikka qarab o‘zgarishi o‘zbek tilida uchramasligi sababli o‘quvchilarga qanday qiyinchiliklar tug‘dirishi tahlil qilinadi. Maqolada lotin tilidagi grammatik tizimni yaxshiroq tushunish uchun zarur bo‘lgan lingvistik va metodologik yondashuvlar bayon etiladi. Shuningdek, tibbiy terminologiyani o‘zlashtirish jarayonida sifatlarning turlanish qoidalariga rioya qilish muhimligi ta’kidlanadi. Kalit so‘zlar: lotin tili, sifatlarning turlanishi, tibbiy terminologiya, grammatik qiyinchiliklar, lingvistik xususiyatlar, tibbiy ta’lim, o‘quv metodikasi, fonologik tahlil, tibbiy fanlar, til o‘rganish strategiyalari.

Lotin tili tibbiy taʼlimida o‘ziga xos alohida oʻrin ega hisoblanadi va koʻplab tibbiy atamalarni oʻrganish va tushunish uchun asosiy vosita boʻlib xizmat qiladi. Deyarli barcha zamonaviy tibbiyot sohasiga oid amaliyot hamda ilm-fan lotin tilining lug'atiga asoslanadi, chunki lotin tili tibbiyot va biologiyaning xalqaro muloqot tilidir. Bundan tashqari, Qadimgi Rim va Oʻrta asrlarda yashagan olimlar, faylasuflar va shifokorlar lotin tilida ijod qilganigi sababli tibbiyot lug’atining shakllanishiga asos boʻldi. Rim imperiyasi davrida lotin tili davlat boshqaruvi, fan va madaniyat va tibbiyot tili boʻlgan. Tibbiyot lotin tilida rivojlandi va aynan lotin tili ilmiy risolalar, tibbiy matnlar, retseptlar va operatsiyalar tiliga aylandi.

Rim imperiyasi qulagandan keyin va oʻrta asrlarda milliy tillar rivojlanishiga qaramay, lotin tili taʼlim muassasalari va universitetlarda qoʻllanila boshlandi. O‘sha davr shifokorlari, anatomistlari va faylasuflari qaysi davlatdan bo‘lishidan qat'iy nazar, o‘z tadqiqotlarini yozib olish va hamkasblari bilan muloqot qilish uchun lotin tilidan foydalanganlar. Hozirgi kunga qadar anatomiya, fiziologiya, patologiya va terapiya bilan bog'liq ko‘plab tibbiy atamalar lotin tilidan kelib chiqqan. Bu nafaqat asosiy tibbiy tushunchalarga, balki butun dunyoda qo‘llaniladigan ko‘plab maxsus atamalarga ham tegishlidir. Masalan, inson tanasining barcha anatomik tuzilmalari lotin tilida tasvirlangan: Cranium - bosh suyagi, cor – yurak, os – suyak.

Bu atamalarning har biri shunchaki so‘z emas, balki til va madaniy tafovutlar bo‘lishiga qaramay, butun dunyo shifokorlari va olimlarini birlashtirgan ilmiy tushunchadir.Tibbiyot terminologiyasi lotincha ildizlar, prefikslar va qo‘shimchalardan iborat bo‘lib, bu turli hodisa va jarayonlarni aniq va ravon belgilash imkonini beradi. Misol uchun, "gypotensia" atamasi lotincha "tensio" (kuchlanish) ildiz va "gypo-" prefiksidan (normadan past) iborat bo‘lib, bu qon bosimining pastligi ekanligi haqida aniq tasavvur beradi. Demak, tibbiyot talabasi o‘zining kelajakdagi kasbida qo‘llaydigan barcha lotin tibbiy atamalarni mustahkam bilishi maqsadga muvofiqdir, chunki lotin tili nafaqat umumiy tibbiyot fanlarida, balki tibbiyotning anatomiya, farmakologiya, jarrohlik va boshqalar kabi maxsus sohalarida ham faol qo‘llaniladi. Bu sohalarda organlar, jarayonlar va kasalliklarni aniq tavsiflash uchun lotin terminologiyasi zarur.

Shunday qilib, tibbiyot talabasi lotin terminologiyasini o’rganishi davomida qanday qiyinchiliklarga duch keladi degan savol tug’ulishi tabiiy. Bu savolga javobni ona tilisi o‘zbek tili bo‘lgan talabalar uchun lotin tilidagi sifatlarni o‘rganish bir qator grammatik xususiyatlari tufayli jiddiy qiyinchilik yuzaga kelishini ko‘rib chiqish bilan yoritib berish bilan amalga oshirish mumkin. Lotin tilidagi sifatlar jinsi, soni va kelishikka qarab o‘zgaradi, bu esa ularni tushunish va qo‘llashni o‘zbek tiliga qaraganda ancha qiyinlashtiradi, chunki o‘zbek tilida bunday o‘zgarishlar deyarli uchramaydi. Lotin tilida sifatlar jins (rod-mujskoy, jenskiy va sredniy), son (birlik va ko‘plik) va kelishikda (6 ta) otlar bilan moslashadi. Demak, sifatning shakli shu turkumlarga qarab o‘zgaradi.

Masalan: longus (uzun) – masculinum, Nominativus, singularis longa (uzun) - femininum, Nominativus, singularis longum (uzun) -neutrum, Nominativus, singularis longi (uzun) – masculinum, Nominativus, pluralis O‘zbek talabalari uchun qiyinchilik shundan iboratki, o‘zbek til;ida sifatlarning turlanishining yo‘qligi va lotin tilidagi kabi jins va son farqlari mavjud emasligida. Lotin tilida sifatlarning otlar bilan jins, son va kelishik bo‘yicha mos kelishi kerak. Ushbu shartga majburiy va qat'iy amal qilinishi kerak. Masalan: Musculus longus capitis-boshning uzun muskuli Vena palatina externa-tashqi tanglayga oid vena Cavum profundum-chuqur bo‘shliq Ushbu berilgan misollardan ko‘rinib turibdiki, musculus,i,m bo‘lganligi uchun longus, a, um sifati bevosita mujskoy rodga qo‘yilgan. Vena,ae,f jenskiy rodda bo‘lganligi uchun palatinus, a, um va externus, a,um dan palatina, externa moslashtirilgan. So‘nggi misolga keladigan bo‘lsak ushbu misolda ot sredniy rodda kelgan shu sababli sifat ot bilan bevosita moslashgan ya’ni profundus, a, um dan profundum qo‘yilgan. Bundan tashqari lotin tilida sifatlar ikki guruhga bo‘linadi va ularning uchta turlanishi mavjud bo‘lib, ularning birinchi va ikkinchi turlanishi (-us (-er), -a, -um=longus, longa, longum) birinchi guruhga va uchinchi turlanishi (-is, -e= frontalis, frontale) ikkinchi guruhga kiradi. Bunday o‘zgarishlarning o‘zbek tilida yo‘qligiga ko‘nikib qolgan talabalar uchun bu qiyin bo‘lishi mumkin. Tibbiyot atamalari, ayniqsa, anatomik va patologik atamalarda sifat grammatik qoidalarga aniq rioya qilinishini talab qiladi. Lotin tilida sifatlarning kelishik, jins va songa ko‘ra o‘zgarishi talabalardan diqqatli bo‘lishni, grammatikaning qoidalarini chuqur tushunishi lozimligini talab qiladi. Bu kabi turlanish tizimi mavjud boʻlmagan oʻzbek tilida talabalarga lotincha sifatlarni oʻrganishidagi qiyinchiliklar ularning oʻzgarishlarni idrok etishga yetarlicha tayyorgarlik koʻrmaganligi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin.

Shunday qilib, o‘zbek tilida so‘zlashuvchi tibbiyot talabalari uchun lotin tilidagi sifatlarni o‘rganish katta qiyinchilik tug‘diradi, chunki lotin tili o‘zbek tilidan farq qiladi, murakkab kelishik va turlanish tizimiga ega. Ushbu qiyinchiliklarni yengish grammatikani o‘rganishga tizimli yondashuv, jins, son va holat bo‘yicha sifatlarning o‘zgarishiga diqqat bilan e'tibor berish, shuningdek, tibbiy terminologiyadan foydalanish amaliyoti yordamida mumkin. Lotin tili nafaqat tibbiy atamalarning asosi, balki tibbiy muhitda to‘g'ri muloqot qilishning muhim vositasi ekanligini tushunish muhimdir.