GI DE MOPASANNING "MADEMOIZELLE FIFI" NOVELLASI REALIZMNING BADIIY TALQINI SIFATIDA

Mazkur maqolada romantizm davri fransuz adabiyotning yorqin namoyandasi Gi de Mopassanning "Mademoiselle Fifi" novellasida realizmning badiiy talqini masalalariga bag‘ishlangan.

DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.15094977

GI DE MOPASANNING "MADEMOIZELLE FIFI" NOVELLASI REALIZMNING BADIIY TALQINI SIFATIDA Xolmanova Shoxsanam Qobiljon qizi Samarqand davlat chet tillar instituti Fransuz filologiyasi kafedrasi o’qituvchisi E-mial: shoxsanamxolmanova96@gmail.com Tel. [telefon raqami yashirilgan]

Annotatsiya: Mazkur maqolada romantizm davri fransuz adabiyotning yorqin namoyandasi Gi de Mopassanning "Mademoiselle Fifi" novellasida realizmning badiiy talqini masalalariga bag’ishlangan. Kalit so’zlar: Romantizm, realizm, tanqidiy realizm, novella

Romantizm davri – Fransuz adabiyotida romantizm xos asarlarning eng rivoj topgan davri hisoblanadi. Romantizm har doim real, hayotiy boʻlmagan kelajakka intilganlik, goʻzallik va nafosat ideali haqida oʻy-xayol, ijtimoiy va maʻnaviy-axloqiy uygʻunlik, hamohanglikdek qabul qilinishi lozim. Masalan, oʻzining tanqidiy maqolalarida romantizm tushunchasiga keng taʻrif va tavsif bergan rus munaqqidi V.G.Belinskiy, romantizmda aynan romantika muhim ahamiyat kasb etajakligini uqtirarkan, romantikani alohida olingan shaxsning ichki maʻnaviy va ruhiy dunyosi bilan chambarchas bogʻlaydi1. Yevropada romantizm adabiyoti XVIII asrning oxiri va XIX asrning boshlarida shakllandi. XIX asrning tanqidiy realist yozuvchilari voqeylikni kengroq, chuqurroq aks ettirishda romantiklar to'plagan ijodiy tajribaga suyanadilar. Romantizm adabiyotining barkamol xarakterlar yaratish hayot ziddiyatlarini yirik kantrast obrazlar to'qnashuvida ko'rsatib berish kabi xususiyatlar yirik yozuvchilar realizmning shakllanishiga o'z hissasini qo'shdi. V.G. Belinskiy yozgan “Biz hayot idealini emas, balki hayotning o‘zini, qanday bo‘lsa, shunday tasvirlaymiz. Yomon bo‘ladimi yoki yaxshi bo‘ladimi, lekin biz uni bezashni xohlamaymiz, chunki badiiy tasvirda u har ikkala holatda ham o‘zgacha chiroyli, deb o‘ylaymiz va aynan haqiqat qayerda bo‘lsa, badiiyat ham shu yerda 2. XIX asr realizmi, rus yozuvchisi Gorkiyning fikricha: “Realist yozuvchilar badjahl burjua voqeligiga juda qattiq va asosli tanqid bilan hujum qilib, o‘sha davrda pulning fahsh roli va burjuaziyaning shaxsiy manfaatlari haqqoniyligini tasvirladi3”. Fransuz adabiyotiga nazar tashlaydigan boʻlsak, jahon adabiyotida oʻziga xos oʻringa ega. Fransuz romantizm oqimining yirik vakillari Gi de Mopassan oʻz asarlarida poetik fantaziya, real voqealarga koʻproq eʻtibor bergan. Mopassan insonlar ahvoli, ijtimoiy munosabatlar va jamiyatdagi muvaffaqiyatsizliklarni o‘rganuvchi novella va romanlari bilan mashhur. Yozuvchi obrazlarni yaratar ekan, insonning ichki, oʼta murakkab maʼnaviy dunyosini, qarashlarini va hissiyotlar toʼqnashuvini tasvirlashga urinadi. Yozuvchining tanqidiy ruhda yozilgan asarlari zamonlar oshsa hamki o’z o’rnini yo’qotgani yo’q. Tanqidiy realizmning eng muhim asarlarida burjua jamiyatining insonga halokatli ta’siri tasvirlangan. Bu esa realist yozuvchilarning katta xizmatidir. Tanqidiy realizm adabiyotida ijobiy

Қаршибаева У.Д. Француз романтизм прозасининг поэтик хусусиятлари (Шатобриан ва В.Гюго ижоди мисолида). Дисс... филология фан.доктори. – Тошкент, 2015. – B. 26. Белинский В.Г. Поэзиянинг жинс ва турларга бўлиниши. Танланган асарлар. –Т.: Ўздавнашр, 1955. – 138 б. Горький М. О Бальзаке. – М.: Public Domain, 2011. - https://mybook.ru/author/maksim-gorkij/o balzake/reader/

qahramon bunday markaziy o‘rinni egallamaydi va bu tushunarli: zero, tanqidiy realizmning asosiy xususiyati zarba berish va buzg‘unchi jamiyatni qoralashdan iborat bo‘ldi. Ammo shu bilan birga, realist yozuvchilarning gumanistik ideallari ijobiy obrazlarni yaratishda o‘z ifodasini topdi4. Gi de Mopassan realizm ruhi bilan sug’orilgan romanlari, novellalari ko’p tillarga tarjima qilingan va yozuvchining asarlari ko’plab insonlarning samimiy muhabbatiga sazovor bo‘lgan. Jahon adabiyotida tanqidiy realizm oqimnning yirik vakillaridan biri, novella janrining ustasi, fransuz yozuvchisi Gi de Mopassan (1850-1893) ijodiy merosi hanuzgacha jahon adabiyotida mashhurdir. " Mademoiselle Fifi" 1882-yilda nashr etilgan Gi de Mopassan tomonidan yozilgan qisqa novelladir. Voqealar Franko-Prussiya urushi paytida bo'lib o'tadi va urushning shafqatsizligi va undan kelib chiqadigan ijtimoiy tarangliklarga duch kelgan bir guruh fransuz askarlari va ayollarini aks ettiradi. “Mademuazel Fifi” qissasi adabiy realizm ustalaridan Gi de Mopasanning ramziy asaridir. Ushbu qisqa hikoya orqali Mopassan urush, sinfiy kurash va ayollarning ahvoli kabi murakkab mavzularni o'rganadi, shu bilan birga o'z davri jamiyatining sodiq va ko'pincha shafqatsiz tasvirini ko’rsatadi. Hikoya Fransiya-Prussiya urushi (1870-1871) davrida sodir bo'ladi, bu voqea Fransiyaga katta ta'sir ko'rsatdi. Mopassan o‘zi ham mana shu notinch davrni boshidan kechirib, o‘z asarlarida urush dahshatlarini, shuningdek, uning odamlarga yetkazadigan oqibatlarini qoralaydi. Hikoyada prussak askarlari tasvirlangan, ulardan biri “Mademuazel Fifi” (Vilgelm fon Eyrik) laqabli bo'lib, bu erkaklar shafqatsizligi va ayollarga nisbatan nafratni anglatadigan qahramondir. Mopassan shuningdek, “Mademuazel Fifi” dagi Rashel xarakteri orqali ayol holati mavzusiga murojaat qiladi. U erkaklar hukmronlik qiladigan dunyoda o'zini isbotlashga urinayotgan kuchli ayolni ifodalaydi. Elle n‟avait point fini qu‟il la giflait à toute volée ; mais comme il levait encore une fois la main, affolée de rage, elle saisit sur la table un petit couteau de dessert à lame d‟argent, et si brusquement, qu‟on ne vit rien d‟abord, elle le lui piqua droit dans le cou, juste au creux où la poitrine commence5. Ma’nosi – Qiz so’zlarini tamom ham qilib bo’lmagan edi, madmuazel Fifi uni yuziga tarsaki tushirdi. lekin u yana bir bor qo'lini ko'targanida, g'azabdan jinni bo'lib, u stoldan kumush pichoqli kichkina shirinlik pichog'ini oldi va shu qadar keskinki, birinchi navbatda hech narsa ko'rinmadi, uni to'g'ridan-to'g'ri uning bo'yniga, to'g'ri ko'krak qafasi boshlanadigan chuqurlikka soldi. Erkaklarning xohish-istaklariga dastlabki bo'ysunishiga qaramay, u oxir-oqibat kutilmagan yo'llar bilan qasos oladi. Hikoyada ijtimoiy tabaqalarning ikkiyuzlamachiligi, tashqi ko‘rinish va haqiqat o‘rtasidagi ziddiyat ham tasvirlangan. Askarlar o'zlarining qo'rqoqlik va shafqatsizliklarini namoyon qilib, o'zlarini past deb bilganlarga nisbatan takabburlik qiladilar va ustidan kuladilar. « Ah ! oui, parlons-en, la belle ! serions-nous ici, s‟ils étaient braves ! » Et il s‟animait : « Nous sommes leurs maîtres ! à nous la France ! »6. Ma’nosi - Shundaymi go’zalim! Agar ular jasur bo'lishsa, biz shu yerda bo'larmidik! Va u jonlandi: Biz ularning xo'jayinlarimiz! Fransiya bizniki! Mopassan realizmni tavsiflovchi oddiy, ammo ajoyib uslubdan foydalanadi. U o'quvchiga atrof-muhitni tasavvur qilish va qahramonlarning his-tuyg'ularini his qilish imkonini

Toirova Dilfuza Fayzullayevna XIX asr Fransuz realistik romani (Janr va uslub muammosi), Filologiya fanlari doktori (DSc) ilmiy darajasini olish uchun yozilgan DISSERTATSIYAsi, P.35 Les Contes de Guy de Maupassant, 2008 by John Robin Allen and Noëlle Benhamou Révisé le vendredi 12 septembre 2008. P.228 Les Contes de Guy de Maupassant, 2008 by John Robin Allen and Noëlle Benhamou Révisé le vendredi 12 septembre 2008. P.228 beradigan aniq va batafsil tavsiflarni ma'qullaydi. To'g'ridan-to'g'ri hikoya muallif tomonidan tasvirlangan shafqatsiz olamga sho'ng'ishni yaratadi. Xulosa o’rnida aytish mumkinki, "“Mademuazel Fifi” " Gi de Mopassan uchun qadrli bo'lgan realistik estetikani mukammal tarzda aks ettiruvchi murakkab asar. Mopassan o‘zining kuchli mavzulari va o‘tkir uslubi orqali nafaqat o‘z davrining fojiali voqeliklarini suratga olishga, balki bugungi kunda ham jaranglab kelayotgan chuqur ijtimoiy tanqidni taqdim etishga muvaffaq bo‘ladi. Shunday qilib, hikoya urushning insoniyatga halokatli ta'sirining yorqin dalili bo'lib qolmoqda, shu bilan birga o'rnatilgan patriarxal me'yorlar oldida ayollarning avtonomiyasi uchun kurashni yoritadi. "Mademoiselle Fifi" - bu psixologik nuanslarga boy asar bo'lib, Mopassan o'z qahramonlaridan urush, xo'rlik, kuch va qarshilik kabi chuqur mavzularni hal qilish uchun foydalanadi. Bu personajlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar nafaqat ularning shaxsiy motivlarini, balki o‘z davrining ijtimoiy keskinliklarini kengroq aks ettiradi.