INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA MURAKKAB SINTAKTIK QURILMALARNING DERIVATSION XUSUSIYATLARI XUSUSIDA MULOHAZALAR

Maqola murakkab sintaktik qurilmalardagi komponentlarning o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni tahlil qiladi, ular orasidagi semantik va sintaktik aloqalarni ingliz va o‘zbek tilida keltirilgan misollar yordamida derivatsiya nuqtayi nazaridan o‘rganadi.

DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.15073177

INGLIZ VA OʻZBEK TILLARIDA MURAKKAB SINTAKTIK QURILMALARNING DERIVATSION XUSUSIYATLARI XUSUSIDA MULOHAZALAR Karimov Ilhom Tursunovich Zarmed Universiteti ingliz tili o’qituvchisi Quvondiqova Shahzoda Xayrulla qizi Zarmed Universiteti 113-guruh talabasi

Annotatsiya. Maqola murakkab sintaktik qurilmalardagi komponentlarning o’rtasidagi o’zaro munosabatlarni tahlil qiladi, ular orasidagi semantik va sintaktik aloqalarni ingliz va o’zbek tilida keltirilgan misollar yordamida derivatsiya nuqtayi nazaridan o’rganadi. Kalit so’zlar: Murakkab sintaktik qurilmalar, semantic aloqa, morfologik unsurlar, derivate, derivatsiya operandlari, komponent, yaxlit hosila struktura, bogʻlovchi.

Bilamizki, murakkab sintaktik qurilmalarda komponentlar munosabati tenglikka yoki tobelikka asoslanishi mumkin. Komponentlar munosabati tenglikka asoslanganda (Compound sentence) ular oʻrtasidagi birikish bogʻlovchisiz yoki bogʻlovchili boʻladi. Komponentlar munosabati, bogʻlovchisiz yoki bogʻlovchili voqelanishidan qatʼi nazar, MSQ semantik jihatdan ham, sintaktik jihatdan ham toʻliq shakllanadi. Quyida dastlab bogʻlovchisiz voqelangan murakkab sintaktik qurilmalarga eʼtiborimizni qarataylik: This sincerely delighted him, looking at her pathetic dress and worn-out shoes, he asked himself how he could help her without offending her. (Theodore Dreise. Jenny Gerhardt) Keltirilgan MSQ tarkibiy qismlari alohida semantik va sintaktik strukturalarga ega boʻlgan uch gapdan iborat boʻlib, bu oʻrinda MSQ komponentlari bogʻlovchilarsiz shakllanganligi uchun uning komponentlari munosabatlari birinchi galda semantik bogʻlanishga tayanmoqda, zotan, har bir gap ikkinchisining (oʻzidan oldingisining) mazmuniy salmogʻini toʻldirish uchun xizmat qilmoqda. Bu esa ular oʻrtasida semantik uzviylikni tashkil etadi. When Jenny came the next time, the senator began to ask in detail about how her relatives live, what she wants and what she dreams about. (Theodore Dreise. Jenny Gerhardt). Berilgan misol komponentlari payt maʼnosini ifodalovchi tobe komponentli murakkab sintaktik qurilmadir. Ayni paytda komponentlar oʻrtasidagi tobelik payt maʼnosi ifodasi doirasida roʻy berayotgani uchun When vositasi qatnashgan. Murakkab sintaktik qurilma komponentlari vazifasida gaplar faollik koʻrsatishi sababli uning sathida voqelanadigan sintaktik munosabat ham oʻz xarakteriga koʻra gap doirasida kuzatiladigan bunday munosabatdan birmuncha farq qiladi. Aytish joizki, teng komponentli murakkab sintaktik qurilmalar tarkibiy qismlari oʻzaro maxsus bogʻlovchilar vositasida yoki bogʻlovchisiz bogʻlanishi mumkin. Ammo komponentlarining qanday bogʻlanishidan qatʼi nazar, ularda matn maqomi mavjudligini koʻramiz [1].Teng komponentli murakkab sintaktik qurilmalar anʼanaviy tilshunoslikda bogʻlangan va bogʻlovchisiz qoʻshma gaplar nomlari bilan atalib kelindi. MSQ komponentlarini bogʻlash uchun teng bogʻlovchilar (biriktiruvchi, inkor, zidlovchi, ayiruvchi bogʻlovchilari), yuklamalar (-u(-yu), -da, -ki) va boʻlsa, esa feʼl formalari xizmat qiladi [2].