O‘ZBEK TILIDA TARIXIY VA ARXAIK SO‘ZLARNING ISTE‘MOLDAN CHIQISHI VA ULARNING ZAMONAVIY TIL TIZIMIDAGI O‘RNI

Maqolada o‘zbek tilida  tarixiy va arxaik so‘zlar bilan bog‘liq xususiyatlar, ta‘rif va qoidalar, tarixiy va arxaik  so‘zlaning hozirgi variantlari  chog‘ishtirilib  misollar asosida yoritilgan.

DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.15072270

O‘ZBEK TILIDA TARIXIY VA ARXAIK SO‘ZLARNING ISTE’MOLDAN CHIQISHI VA ULARNING ZAMONAVIY TIL TIZIMIDAGI O‘RNI Nafasova Yulduz Shuxratovna Zarmed Universtiteti o`qituvchisi E-mail: yulduz_development@mail.ru Bekmurodova Marjona Nortoji qizi Zarmed Universiteti talabasi

Annotatasiya: Maqolada o‘zbek tilida tarixiy va arxaik so`zlar bilan bog‘liq xususiyatlar, ta’rif va qoidalar, tarixiy va arxaik so`zlaning hozirgi variantlari chog`ishtirilib misollar asosida yoritilgan. Kalit so‘zlar: tarixiy so`zlar, arxaik so`zlar, neologizmlar, leksikologiya, leksikogragiya, ijtimoiy taraqqiyot.

O‘zbek tili tarixiy o‘zgarishlar va ijtimoiy-ijtimoiy jarayonlar ta’sirida rivojlanib kelgan. Bu jarayonlar tilning leksik tizimida o‘zgarishlarga olib kelgan va ko‘plab tarixiy hamda arxaik so‘zlar iste’moldan chiqqan. O‘zbek tilidagi ba’zi so‘zlar vaqt o‘tishi bilan o‘z ma’nosini yo‘qotgan yoki yangi so‘zlar bilan almashtirilgan. Tarixiy va arxaik so‘zlar o‘zbek tilining boy madaniy merosini ifodalaydi, ammo ularning zamonaviy til tizimidagi roli kichrayib bormoqda. Ushbu maqolada o‘zbek tilida tarixiy va arxaik so‘zlarning iste’moldan chiqishi, ularning sabablarining tahlili hamda zamonaviy til tizimidagi o‘rni haqida so‘z boradi. 1. Tarixiy va Arxaik So‘zlar: Ta’rif va Tasnif. Tarixiy so‘zlar — bu tilning tarixiy davrlarida keng qo‘llanilgan va hozirgi kunda o‘z ma’nosini yoki o‘zgarishlar bilan ishlatilgan so‘zlar. Masalan, "sulton", "shahzoda", "xon" so‘zlari o‘tmishdagi siyosiy tizimlarni ifodalagan, hozirgi kunda esa zamonaviy atamalar bilan o‘rnini egallagan. Arxaik so‘zlar esa tilning eski shakllarini, so‘zlarni yoki ma’nolarini bildiradi. Bunday so‘zlar hozirgi kunda ba’zan faqat adabiyotda yoki maxsus kontekstlarda ishlatiladi. Masalan, "ravoq" (ayvon,balkon), "taxt" (hokimiyat egasi) kabi so‘zlar arxaizm sifatida ishlatiladi. 2. Tarixiy va arxaik so‘zlarning iste’moldan chiqish sabablari. Tarixiy va arxaik so‘zlarning iste’moldan chiqishiga bir nechta asosiy sabablar mavjud: Ijtimoiy va siyosiy o‘zgarishlar: Agar jamiyatda yangi siyosiy tizimlar vujudga kelsa, ba’zi so‘zlar o‘zgara boshlaydi. Masalan, o‘tmishda "xon" (hokim) so‘zi ishlatilgan bo‘lsa, zamonaviy davrda uning o‘rnini "hokim" yoki "prezident" so‘zlari egallagan. Texnologik taraqqiyot: Yangi texnologiyalar va ilmiy yutuqlar yangi so‘zlarning kirib kelishiga olib keladi. Eski davrda ishlatilgan "mushk" (archa) so‘zi o‘rniga hozirda "plastik", "truba" kabi so‘zlar ishlatilmoqda. Leksikalizatsiya: Ba’zi eski so‘zlar o‘zining ma’nosini yoki maqsadini yo‘qotib, zamonaviy so‘zlar bilan almashtirilgan. Misol uchun, "xazinador" (boy) so‘zi hozirgi kunda "mol-mulk" yoki "boy" bilan almashtirilgan. Tarixiy va arxaik so‘zlarning misollar bilan tahlili. Tarixiy va arxaik so‘zlarning iste’moldan chiqishiga doir ko‘plab misollarni keltirish mumkin: "Xon" (hokimiyat egasi) – O‘tmishda "xon" so‘zi katta hududlarni boshqaruvchi shaxsni bildirgan. Hozirgi kunda "hokim" yoki "prezident" so‘zlari keng qo‘llaniladi. Bu so‘z o‘zining eskirgan ma’nosi tufayli o‘zgartirilgan.

"Taxt" (hokimiyat) – "Taxt" so‘zi eski davrda hukmdorlikni ifodalagan. Hozirda "hokimiyat", "yosh o‘rin" kabi so‘zlar ishlatilmoqda. Ushbu so‘z zamonaviy ijtimoiy-siyosiy tizimda o‘z o‘rnini yo‘qotgan. "Sulton" (hukmdor) – O‘tmishda "sulton" so‘zi yirik davlatlarning hukmdorini ifodalagan, hozirda esa "prezident" yoki "hokim" so‘zlari o‘zbek tilida keng qo‘llaniladi. Masalan, "Sulton" so`zi o‘rniga hozirda. "Prezident" so‘zi ishlatiladi. "Xazinador" (boy) – Bu so‘z o‘tmishda mol-mulk egasini ifodalagan. Zamonaviy o‘zbek tilida "boy" yoki "mol-mulk" kabi so‘zlar ishlatiladi. "Jallod" (qattiq hukm chiqaruvchi) – O‘tmishda bu so‘z odamni jazolashda ishlatilgan bo‘lsa, hozirgi kunda esa "zo‘ravon" yoki "qattiq hukm chiqaruvchi" kabi so‘zlar ishlatiladi. "Qozi" Qozi so‘zi o‘zbek tilida tarixiy va diniy ma'nolarga ega bo‘lib, asosan "sudya" yoki "hokim" ma'nosida ishlatilgan. U musulmonlar jamoasida adolatni ta'minl ash va qonunlarni bajarish uchun tayinlangan diniy hukmdorni bildiradi. Qozi shuningdek, "islom sudyasi" yoki "islomiy sud hukmdori" sifatida ham tanilgan. Tarixda, ayniqsa, o‘rta asrlarda, qozi adolatni amalga oshirish va diniy, fuqarolik ishlarini boshqarish uchun mas'ul bo‘lgan. Bugungi kunda bu so‘zning ishlatilishi kamroq uchraydi, lekin o‘sha davrda qozi o‘z hukm qilish huquqi bilan yuqori ahamiyatga ega bo‘lgan shaxs bo‘lgan. Tarixiy va arxaik so‘zlarning zamonaviy tilga ta’siri. Tarixiy va arxaik so‘zlar zamonaviy tilga ko‘plab ta’sirlar ko‘rsatgan. Ular tildagi boylikni, madaniyatni va tarixni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Bu so‘zlarni o‘rgatish va saqlash tilning rivojlanishi uchun muhimdir. Masalan, adabiyotda, she’rlarda yoki tarixiy asarlarda "xazinador", "sulton", "taxt" kabi so‘zlar ishlatilishi tilni boyitadi va uning tarixiy ma’nosini saqlaydi. Tarixiy va arxaik so‘zlarni saqlash va ularning kelajagi. Tarixiy va arxaik so‘zlarni saqlash, ularni qayta tiklash va zamonaviy til tizimiga moslashtirish, o‘zbek tilining tarixiy merosini asrab-avaylashga yordam beradi. Tilni o‘rganayotgan yosh avlodga bu so‘zlarni tushuntirish va ularni amaliyotda ishlatish tilning madaniyati va boyligini saqlab qolishga yordam beradi. O‘zbek tilida tarixiy va arxaik so‘zlar tilda rivojlanish va o‘zgarish jarayonini aks ettiradi. Ularning iste’moldan chiqishi tilning yangi shakllariga o‘tishini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, tarixiy va arxaik so‘zlar tilning boyligini va madaniy merosini saqlashda katta ahamiyatga ega. Shunday qilib, tilshunoslikda bu so‘zlarni saqlash va ularni zamonaviy til tizimiga kiritish, o‘zbek tilining rivojlanishining muhim bir qismi bo‘lib qoladi.