INGLIZ VA QORAQALPOQ TILLARIDAGI TOVUSHGA TAQLID SO‘ZLAR

Ushbu maqolada ingliz va qoraqalpoq tillaridagi tovushga taqlid so‘zlari tahlil qilinib, ularning til jonlilik va ta‘sirchanligini oshirishdagi o‘rni yoritiladi. Tovushga taqlid so‘zlar inson nutqi, hayvonlarning ovozlari va atrof-muhitdagi tabiiy tovushlarni ifodalash orqali ma‘no va tovush o‘rtasida bevosita bog‘liqlikni hosil qiladi. Tadqiqotda tovushga taqlid so‘zlari manbasiga qarab tasniflanib, inson tomonidan chiqariladigan tovushlar, qush va hayvonlarning ovozlari hamda jonsiz jismlar tomonidan hosil bo‘ladigan tovushlarga ajratildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, ingliz va qoraqalpoq tillarida tovushga taqlid so‘zlar o‘xshash xususiyatlarga ega bo‘lsa-da, madaniy va lingvistik tafovutlar ularning shakllanishi va qo‘llanishida farqlarga olib keladi. Ushbu maqola onomatopiyaning muloqot, adabiyot hamda tillararo taqqoslashdagi ahamiyatini ta‘kidlaydi.

DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.15070570

INGLIZ VA QORAQALPOQ TILLARIDAGI TOVUSHGA TAQLID SO`ZLAR Bayimbetova Mexriban Berdibaevna Nukus davlat pedagogik instituti Ingliz tili va adabiyoti kafedrası assistenti, Nukus, Qoraqalpog’iston E-mail: bayimbetovam@mail.ru

Annotatsiya: Ushbu maqolada ingliz va qoraqalpoq tillaridagi tovushga taqlid so‘zlari tahlil qilinib, ularning til jonlilik va ta’sirchanligini oshirishdagi o‘rni yoritiladi. Tovushga taqlid so‘zlar inson nutqi, hayvonlarning ovozlari va atrof-muhitdagi tabiiy tovushlarni ifodalash orqali ma’no va tovush o‘rtasida bevosita bog‘liqlikni hosil qiladi. Tadqiqotda tovushga taqlid so‘zlari manbasiga qarab tasniflanib, inson tomonidan chiqariladigan tovushlar, qush va hayvonlarning ovozlari hamda jonsiz jismlar tomonidan hosil bo‘ladigan tovushlarga ajratildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, ingliz va qoraqalpoq tillarida tovushga taqlid so‘zlar o‘xshash xususiyatlarga ega bo‘lsa-da, madaniy va lingvistik tafovutlar ularning shakllanishi va qo‘llanishida farqlarga olib keladi. Ushbu maqola onomatopiyaning muloqot, adabiyot hamda tillararo taqqoslashdagi ahamiyatini ta’kidlaydi. Kalit so‘zlar: Tovushga taqlid, lingvistik ifodalilik, fonetik ramziylik, ingliz tili, qoraqalpoq tili, tillararo taqqoslash, kognitiv lingvistika.

Tovushga taqlidlar ko‘pincha tabiiy tovushlarga, hayvonlarning shovqinlariga va boshqa tovush chiqarish hodisalarini ifodalash uchun ishlatiladi. Onomatopik so‘zlar tilga jonlilik va ta’sirchanlik qo‘shishi mumkin, chunki ular so‘z va u ifodalagan tovush o‘rtasida bevosita aloqa hosil qiladi. P.I.Grigoreva va D.O.Berezutskaya tasniflash tovush manbasining turiga asoslanishi mumkin deb hisoblaydi. Olimlarning ta’kidlashicha, taqlidlarni tasniflash ikkita parametr bo‘yicha amalga oshiriladi: taqlidlarning kelib chiqishiga ko‘ra va adabiyotda qo‘llanilishi bo‘yicha. Bu olimlar taqlidchilarni 5 ta guruhga ajratdilar [Grigoreva &Berezutskaya 2017:1]: 1) odamdan chiqadigan tovushlarga taqlid qilish: cough (yo‘tal), yell (qichqirmoq), giggle (xirillab kulmoq), sniff (pishillamoq); (2) qush tovushlariga taqlid qilish: tweet (sayramoq), chirp (shirillamoq); (3) hayvonlar tomonidan chiqarilgan tovushlarga taqlid qilish: moo (mongramoq), quack (qichqirmoq); (4) tabiiy tovush hodisalariga yoki jonsiz jismlar tomonidan hosil qilinadigan tovushlarga taqlid qilish: rat-a-tat (taqillatmoq), knock (qarsillatmoq); (5) Aralash tovushlarga: zzz, (uyquda yotgan odam yoki hayvonning chuqur nafas olishiga taqlid qilish). Ingliz tilida eshitish sezgilarini ko‘rish sezgilari bilan taqqoslab foydalanishga yo‘naltirilgan. Tovush u yoki bu voqealik hodisasining signalidir. Shuni ta’kidlash kerakki, tovushni qabul qilish, masalan, rangga qaraganda osonroq. Chunki biz odatda obyektning rangini uzoq yoki qisqa vaqt davomida kuzatish orqali xulosa chiqaramiz va ko‘pincha bu davr oralig‘ida vaqtni cheklab o‘tirmaymiz. Biz ovozni ancha qisqa vaqt ichida tez qabul qilamiz. Bularning barchasi subyektiv aloqadan xulosa chiqarishda eshitish sezgilarini, taqlidchilik lug‘ati ta’sirida, shuningdek, badiiy adabiyot tili sabab bo‘ladi [Flaksman 2019:1067].

Shuni ta’kidlash kerakki, onomatopik so‘zlar turli tillarda bir-biridan farq qilishi mumkin va turli madaniyatlar tovushlarni boshqacha nomlashi va anglatishi mumkin. Bundan tashqari, bir qator taqlidlar mintaqaviy dialektlarga ko‘ra bir necha shakl yoki o‘zgarishlarga ham uchrashi mumkin. Umuman olganda, onomatopoeia tilga ta’sirchanlik o‘lchamini qo‘shib, uni yanada dinamik va jozibali qiladi [Bayimbetova 2024:490].

Qoraqalpoq tilida tovushga taqlid so‘zlar tabiat hodisalarining, atrofdagi narsalarning harakatlanishi, bir-biriga to‘qnashish jarayonlarida hosil bo‘lgan tovushlarga, odamlarning, hayvonlarning, qushlarning chiqargan tovushlariga taqlid qilishdan hosil bo‘ladi.

Tilimizdagi ushbu so‘zlar bo‘yicha to‘plagan misolimizda tovushga taqlidni ifodalovchi so‘zlarning quyidagi turlari mavjudligi aniqlandi [Embergenov 1990:17]:

1. Odamning nutqi natijasida hosil bo‘lgan tovushlar. Olar ǵańǵır- gúńgir sóylesip palaw jedi (M. Aybek). Bulardıń gúbir-gúbir sóyleskenlerin shalama-shekkilew esittim (Á.Atajanov).

Aldımızdaǵılar ǵawır-ǵawır sóylesedi (A.Aliev).

2. Odamlarning kulishlari natijasida chiqqan tovushlar: Xan suwdan qarlıqqan tekedey lars-lars kúldi (T. Qayıpbergenov). Narbay shashtárezdiń sóńǵı sózine shıdamay wa-ha-halap kúlip jiberdi (A. Qahhar). Endi qayda keteyin dep Seliyma larq-larq kúldi (K. Sultanov).

3. Sevganda va yo‘talganda chiqqan tovushlar: Burınǵı ádetinshe balasınıń qasına bardı da, mańlayınan shorp-shorp etkizip súydi (K. Sultanov). Olardı oyatıw maqsetinde oho-oho dep jóteldi (Ǵ. Seytnazarov).

4. Burun bo‘shlig‘idan chiqqan tovushlar: Murınların qorq- qorq etkizip tartıp, zordan sóyleydi (Á. Shamuratov). Ermat murnınıń suwın pırq-pırq tartadı (M. Aybek). Turımbet júdá boldırıp sharshaǵanba, qur-qur uyıqlap qaldı (T. Qayıpbergenov).

5. Tishlarning bir-biriga tegishidan chiqqan tovushlar: Burqıraǵan shań olardıń tisleri arasında ǵıshır-ǵıshır shaynaldı (I. Qurbanbaev).

6. Ovqatni yoki boshqa narsani chaynaganda chiqqan tovushlar: Sen bılqıldaq nan jeseń de bede jegen attay ǵart-ǵurt shaynaysań („Ózbek gurrińleri"). Turımbet endi qaǵazdı emes, qálemniń ushın awzına salıp ǵashır-ǵashır shaynap jiberdi (T. Qayıpbergenov).

7. Uyqu paytida chiqadigan turli tovushlarga taqlid qilish: Turımbet júdá boldırıp sharshaǵan ba, qurr-qurr uyıqlap ketti (T. Qayıpbergenov). Ol kóp keshikpey-aq qor-qor uyıqlap qaldı. Pıshıqtay pır-pır uyıqladı (j “Ámiudarya”).

8. Hayvonlarning chiqargan tovushlariga va ularning harakatidan hosil bo‘lgan tovushlarga taqlidlar: Astındaǵı qara at, shińgir-shińgir kisnedi (Alpamıs). Ǵazdıń shıǵarǵan sesi: Báhár shıǵıwdan ǵazlar dawısların sıbızǵıday ǵańq-ǵańq etkizip, kóldiń ishin jańǵırtadı (A. Begimov).

Umuman olganda qoraqalpoq tilida har qanday predmetdan chiqadigan mayli u jonli bo’lsin yoki jonsiz, ularning tovushiga taqlid qiluvchi so`zlar bor. Ingliz va qoraqolpoq tillaridagi tovushga taqlid so`zlarini misollar bilan ro`yxatini tuzib chiqdik. (Qarang: 1-jadval) 1-jadval Qoraqolpoq Ingliz tilidagi Qoraqolpoq tilidagi mısollar tilidagi № Turi Tarjimasi mısollar mısolla Jonsiz r Jonli jonzotlar Turi narsalar Odamdan keladiagn gungir- guńgir, belch, kakirmoq, O‘tning yonish bij-bij, lovtovushlarga taqlid gubur-gubur, 1 boom, qiyg’irmoq, oldidan va yonish lov so`zlar lars-lars, va-hagiggle, hiringlamoq, ha, chorp-chorp, jarayonida hosil sniff hidlamoq qurr-qurr bo‘lgan tovushlar ǵańq-ǵańq, chomp, tweet, sayramoq, gırq-gırq, ǵaq-Qushning Suv bilan yuz har-har, 2 chirp, chirillamoq, chip- ǵaq, ǵoqo-ǵoq, tovushlariga taqlid beradigan tovushlar loq- loq, chick chip (jo‘ja) shıq-shıq, jırqliq- liq jırq meow-Hayvonlar shingir-shingir, meow, miyovlamoq, tomonidan awiq-awiq, mo- Suyuq narsalarning biqir-biqir, moo, mongramoq, 3 chiqarilgan mo-mo, ma-a, qaynagandagi paqir-paqir, quack, qag‘-qag‘, tovushlarga taqlid mirriq-mirriq tovushlari saqir-saqir neigh, kisnamoq, urmoq qilish (qurbaqa) woof Tabiiy tovush Soat, qo‘ng‘iroq, hodisalariga yoki telefon, tugma va t, Tiq-tiq, rat-a-tat, taqillatmoq, Dang’ir-dang’ir, jonsiz jismlar b. yurish harakat shirr, 4 thump, mushtlamoq, guw-guw, toqtomonidan yaratilgan jarayonida shiqillatmo knock, qoqmoq toq, sitir-sitir tovushlarga taqlid chiqariladigan q, qilish tovushlar shiqillatmoq, gurr-gurr, qo`ng’iroq click, Mashina, traktor, taq-taq, chalinmoq, Aralash tovushlarga jingle, poyezd, tank va zir-zir, 5 shamolning taqlid so`zlar whoosh, h.k. texnikalarning shiyiqesishi, zzzz chiqargan tovushi shiyiq, izillamoq(telefon g’ur-g’ur. vibratsiyasi)

Tovushga taqlid so`zlar tilning jonlilik va ta’sirchanligini oshirishda muhim rol o'ynaydi. Ular tabiiy tovushlar, hayvonlarning, odamlarning chiqargan tovushlariga va jonsiz jismlarning shovqinlariga taqlid qilish orqali tilga maxsus jonli obrazlar qo'shadi. Onomatopik so‘zlar va ularning turli shakllari nafaqat tilning dinamikligini oshiradi, balki ularning ishlatilishi ham madaniyat va tilning o'ziga xos xususiyatlarini aks ettiradi. Shunday qilib, tovushga taqlid so‘zlari tilning estetikasini boyitishda, uning muloqotda yanada rang-barang va jonli bo‘lishiga imkon yaratadi.