G‘ARBIY TURK XOQONLIGINING TASHKIL TOPISHI VA UNING O‘RTA OSIYODAGI SIYOSIY JARAYONLARGA TA‘SIRI

Ushbu maqolada G‘arbiy Turk xoqonligining tashkil topish jarayoni va bu davrda O‘rta Osiyo hududidagi siyosiy hamda etnik jarayonlarining qay tarzda borayotganligi to‘g‘risida so‘z boradi.

G‘ARBIY TURK XOQONLIGINING TASHKIL TOPISHI VA UNING O‘RTA OSIYODAGI SIYOSIY JARAYONLARGA TA’SIRI Mirzayeva Diloromxon Farg’ona davlat universiteti Tarix fakulteti 4-bosqich talabasi https://doi.org/ 10.5281/zenodo.7068372 Annotatsiya: Ushbu maqolada G‘arbiy Turk xoqonligining tashkil topish jarayoni va bu davrda O‘rta Osiyo hududidagi siyosiy hamda etnik jarayonlarining qay tarzda borayotganligi to‘g‘risida so‘z boradi. Kalit so‘zlar: O‘rta Osiyo, Turk xoqonligi, Eftallar davlati, El Arslon, G‘arbiy Turk xoqonligi, Buxoro, Farg‘ona turklari, Usturshona, Ibn Xavqal. ОБРАЗОВАНИЕ ЗАПАДНОТЮРКСКОГО ХАНСТВА И ЕГО ВЛИЯНИЕ НА ПОЛИТИЧЕСКИЕ ПРОЦЕССЫ В СРЕДНЕЙ АЗИИ Аннотация: В данной статье рассказывается о процессе образования Западнотюркского ханства и о том, как в этот период развиваются политические и этнические процессы в Средней Азии. Ключевые слова: Средняя Азия, Тюркское ханство, государство Гефталей, ЭльАрслан, Западно-Тюркское ханство, Бухара, тюрки Ферганы, Устуршона, Ибн Хавкал. THE ESTABLISHMENT OF THE WESTERN TURKIC KHANATE AND ITS INFLUENCE ON POLITICAL PROCESSES IN CENTRAL ASIA Abstract: This article talks about the process of establishment of the Western Turkic Khanate and how the political and ethnic processes in Central Asia are progressing during this period. Key words: Central Asia, Turkic khanate, Hephtal state, El Arslan, Western Turkic khanate, Bukhara, Turks of Ferghana, Usturshona, Ibn Havqal. KIRISH Oʻzbekiston va qolaversa, Markaziy Osiyo tarixining ilk oʻrta asrlar bosqichi (V - VIII asr birinchi yarmi) oʻziga xos tarixiy jarayonlari bilan ahamiyatlidir. III - IV asrlarga kelib, Kushon va Qangʻkabi davlatlar tanazzuli kuchayib, ular oʻrniga siyosiy jihatdan mustaqil va mahalliy ma’muriy boshqaruviga ega davlatlar (Afrigʻiylar, Choch va Fargʻona) va davlat uyushmalari (Sugʻd va Toxariston konfederasiyalar) vujudga keldi. Ularning shakllanishida mintaqada kechgan ijtimoiy-siyosiy va etnomadaniy jarayonlar muhim rol oʻynadi. Xususan, ikki yirik etnik guruh: hind-yevropa tillari oilasiga mansub sugʻdiylar, xorazmiylar, boxtariylar va oltoy tillari oilasi vakillari – turkiylarning oʻziga xos sinkretik yaqinlashuvi kuchaydi. Prototurk qabilalari uyushmasi “turk” nomi ostida mintaqada yetakchi mavqyega chiqa boshladi. Natijada, bu hodisa etnomadaniy jarayonlarni takomillashtirdi. Marvdan Xitoy devoriga qadar turli etnoslar, jumladan turkiy va sugʻdiy komponentlar simbiozi roʻy berdi. Bu yangi tipdagi davlatlarining siyosiy barqarorligi, iqtisodiy rivoji mahalliy xalqlarning shakllanishiga zamin hozirladi. V - VI asr oʻrtalarigacha eftaliylar Markaziy Osiyo siyosiy va etnomadaniy tarixida oʻziga xos oʻrin tutgan boʻlsa, 555-yilda xoqonlik turklarining ularga bergan zarbasi soʻng bu davlat mavqeyiga putur yetgan. Shundan soʻng eftaliylar batamom mahalliy aholi orasiga singishib, sugʻdiy etnik komponentda eftaliylar salmoqli oʻrin tutgan. Bu esa so‘gʻdiylarning turkiylashuvi jarayoni tezlashuviga ham xizmat qilgan. TADQIQOT MATERIALLARI VA METODOLOGIYASI Eftallar davrida aholi asosan vohalarda istiqomat qiluvchi oʻtroq ziroatkorlar hamda dasht va choʻllarda chorvachilik bilan shugʻullanuvchi koʻchmanchi va yarim koʻchmanchilar tashkil

etgan. Mintaqaning shimoli-sharqiy qismlari (hozirgi Qozogʻiston), Oltoy va Tyanshan etaklari, Moʻgʻuliston va Shimoliy Xitoyda koʻprok koʻchmanchi hayot tarzi ustuvor boʻlsa, mintaqaning janubi-gʻarbiy qismlarida, asosan, Sharqiy Turkiston, Amudaryo-Sirdaryo oraligʻi, Shimoliy Xindiston, Afgʻoniston, Xuroson kabi hududlarida oʻtrok vohalar mavjud boʻlib, aholisining aksariyati shahar va qishloqlarda istiqomat qilgan va xoʻjalik hayotida dehqonchilik, hunarmandchilik va tijorat katta oʻrin tutgan. Mintakaning har ikkala qismida ham sersuv daryo havzalari, ham dasht va choʻllar boʻlib, ulardan biri doimiy ravishda oʻtroq aholini oʻziga jalb qilsa, ikkinchisida esa qadimdan koʻchmanchi aholi oʻz chorvalari bilan koʻchib yuradigan maskanlar edi. Xususan, mazkur mintaqaning koʻchmanchi muhit ustuvor shimoli-sharqiy xududlarida Ili, Irtish, Chu, Talas kabi daryolarning mavjudligi bu yerlarda koʻchmanchilar bilan birga qadimdan oʻtroq aholining ham istiqomat qilishiga sharoit yaratgan; Sharqiy Turkiston, Amudaryo-Sirdaryo oraligʻi va Xurosonda birmuncha yirik dashtlar bilan birga choʻllarning mavjudligi, Xindikush togi etaklarida esa yaylovlar mavjudligi bu yerlar aholisining bir qismini koʻchmanchi chorvadorlar tashkil etishiga zamin yaratardi. Bu davrda Markaziy Osiyoning shimoli-sharqiy qismlarida asosan, oltoy tillari oilasiga mansub xalqlar, aksariyati turkiy etnoslar va qisman moʻgʻullarning ajdodlaridan iborat edi. Ular orasida 50 ga yaqin qabilalarni birlashtirgan Tele qabilalalar ittifoqi eng yirigi edi. Ular keng xududlarda koʻchib yurishsa ham oʻzlarining doimiy yashaydigan muayyan bir xududlari bor edi. Mazkur mintaqaning janubi-gʻarbiy qismidagi aholining katta bir qismini esa sharqiy eroniy tilli xalqlar: so‘gʻdiylar, xorazmliklar, baqtriylar, xoʻtan-saklar tashkil qilardi. Sharqiy Turkiston aholisining bir qismi, aniqrogʻi, Tyanshan togʻlarining janubi-sharqiy qismida qadimiy xindyevropa xalqlaridan biri – toxarlar koʻpchilikni tashkil qilib, yaqin qoʻshnilari – turkiy etnoslar bilan uzviy etnomadaniy aloqada edilar. Turfon, Qorashaxr va Kucha kabi voxa xukmdorliklaridagi shahar axolisining katta qismini toxar tilli etnoslar tashkil qilib, “toʻrt Toxar oʻlkasi” deb atalardi. Aynan ana shu mintaqaning turli hududlarida tabiiy sharoit ta’siri natijasida joylashgan aholining aralashuv jarayoni bugungi Oʻzbekiston hududida jadal rivojlandi. Masalan, bu davrda Sirdaryoning oʻrta xavzalarida oʻnlab katta-kichik shaharlar qad rostlagan boʻlib, ularning axolisini, asosan, turkiylar va so‘gʻdiylar tashkil etardi. Bunga oʻsha davrdagi xitoy va vizantiya manbalaridagi ma’lumotlar hamda ularning turkiy va so‘gʻdiy yoki turkiy-so‘gʻdiy asosli joy nomlari guvoxlik beradi. Mazkur shahar va oʻtroq aholi maskanlarining katta bir qismi Turk xoqonligi davrida vujudga kelgan boʻlsa-da, qolgan bir qismi xoqonlik tashkil topgunga qadar ham yirik aholi maskanlari sifatida ma’lum edi. Turk xoqonligi tashkil topganining ilk oʻn yilliklarida xoqonlikka tashrif buyurgan Vizantiya elchilarining ma’lumotlariga asoslanilsa, mazkur hududdagi shaharlar aholisining asosiy qismini turkiylar tashkil qilgani ayon boʻladi [2: 53]. VII asr 30-yillarida Yettisuv–Taroz–Isfijob–Choch yoʻnalishi boʻylab janubga yoʻl olgan xitoy rohibi Syuan Szan va Sharqiy Turkistonning janubi orqali yoʻlga chiqqan sayyoh Xoy Chao (726-y.) esdaliklaridan bu hududdagi aholi manzillarida turkiylar va so‘gʻdiylar koʻpchilikni tashkil etgani ayon boʻladi. Buni arablar davrida yaratilgan “Hudud ul-olam” asaridagi ma’lumotlar ham tasdiqlaydi. Chunonchi, asarda Shalot, Navkas, Shulhiy, Taror, Takonkas, Farunkas, Mirkiy, Navikas kabi asosan turkiy va so‘gʻdiy aholi yashaydigan shaharlar tilga olinadi. Demak, Oʻzbekistonning shimoliy hududlarida turkiy va soʻgʻdiylarning aralashuvi kuchli boʻlgan. Lekin bu davrda Oʻzbekistonning markaziy va janubiy hududlarida etnomadaniy jarayonlar qay darajada sodir boʻladi? Ta’kidlash lozimki, Oʻzbekistonning bu ikki hududlarida ham etnomadaniy jarayonlar shimoldagidan kam darajada sodir boʻlmaydi. Chunonchi, Kushonlar, Xioniylarning hukumronligi davrida, ya’ni Eftallarning kirib kelgunigacha boʻlgan

vaqt davomida turkiylarning katta bir qismi Oʻzbekiston hududlariga kirib kelgan va allaqachon mahalliy aholi bilan aralashish jarayonini boshlagan edi. Eftallar va turk xoqonligining kirib kelishi bu jarayonning yanada kuchayishiga sabab boʻladi [12: 112]. Bu holatni so‘gʻd bitiklarida, garchi keyinroq yaratilgan boʻlsa-da, oʻsha davrda sodir boʻlgan jarayonlarni yoritib bergan fors va arab manbalarida yorqin koʻramiz. Masalan, V-VIII asrlarda Buxorodagi aholining etnik tarkibiga nazar tashlasak, “Hudud ulolam”da Buxoroning katta va obod shaharligi, Poykentning esa boy shahar ekanligi eslatiladi. A.Asqarovning arxeologik tekshiruvlar natijasida bergan ma’lumotlariga qaraganda Buxoroga boʻysunuvchi 22 ta mulkning 15 tasi Buxoro vohasi mudofaa devori ichida, 7 tasi tashqarisida boʻlgan. Markazga Tavovis, Quyi Harqana, Hitfar, Qoxushtivon, Yuqori Samjon, Quyi Samjon, Yuqori Faraviz, Quyi Faraviz, Zar, Fargʻidat, Farob, Poykent kabilar boʻysungan va bu manzillarda istiqomat qiluvchi aholi orasida turkiylar salmoqli boʻlib, ularning ta’siri kuchli boʻlgan. Masalan, Buxoro mulkligining IV-V asrlarga oid mis tangasi sirtiga “Avsar hukmdor” yoki “Chavandoz hukmdor” nomi bitilgan [8: 220]. Demak, Buxoro hokimlari turkiylardan boʻlgan[4: 73]. Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asaridagi ma’lumotlar ham buni tasdiqlaydi. Chunonchi, Turk shahzodasi Abruy xalqqa zulm qilgach, boy savdogarlar va dehqonlar oʻz yurtlarini tark etib, “Turkiston va Taroz(yaqinida) bir shahar bino qilib”, uni oʻz yetakchilaridan biri Hamuk nomi bilan“Hamuket deb nomlaydilar”. Buxoro ahli Turk yabgʻu-xoqoni Istemi oʻgʻli Biyogʻu, (Buyuk yabgʻu) Qorachoʻrindan yordam soʻraydi. Yabgʻu- xoqon oʻz oʻgʻli El Arslon(Sheri Kishvar)ni Buxoro vohasida tartib oʻrnatishga joʻnatadi. U Poykentda Abruyni qatl ettirib, otasining roziligi bilan Buxoroni oʻz tasarrufiga oladi. El Arslon(Sheri Kishvar) Hamukatga odam yuborib, Buxorodan ketgan aholini qaytaradi. “Hamuketdan kelgan har bir kishi(amir)ning yaqin kishilaridan boʻldi”, – degan buyruq beradi. Voqealarni tahlil qilsak, Abruy turk shahzodasi Xitoy tazyiqi ostida oʻz urugʻi bilan Buxoroga koʻchib keladi. Oddiy aholi uni qoʻllab-quvvatlaydi. E’tiborlisi, Hamuketga (Turkiston, Taroz) ketganlar u yerda qiyinchiliksiz joylashadi, Abruy qoʻzgʻaloni bostirilgandan soʻng ham ularning barchasi qaytmaydi. Qolaversa, El Arslon va u bilan birga kelganlar Buxoroda qolish istagini bildiradi. Qorachoʻrin bunga ruxsat beradi. Demak, turkiylar va sugʻdiylar orasidagi uzoq vaqtlik aloqalar ularning xoʻjalik turmush tarzida oʻxshashlikni keltirib chiqargan. Natijada nafaqat turkiylarning oʻtroqlashuvi, balki, Sugʻdiylarning turkiylashuv jarayonlari ham sodir boʻladi. TADQIQOT NATIJALARI Mahmud Qoshgʻariy: “Balosogʻunliklar so‘gʻdcha va turkcha soʻzlaydilar. Taroz va Madinat al-Bayza (Sayram) shaharlarining xalqlari ham so‘gʻdcha va turkcha soʻzladilar. Ular (so‘gʻdiylar) Samarqand va Buxoro oʻrtasidagi So‘gʻddan boʻlib, turklashib ketganlar” [6: 24], deb ta’kidlaydi. Garchi bu voqea X-XI asrlarda boʻlsa-da, assimilyatsiya jarayoni natijasi boʻlib yuqoridagi fikrlarni yana bir bor tasdiqlaydi. Bu holat nafaqat Buxoroda balki boshqa mahaliy hokimliklarda ham xuddi shu xolda sodir boʻladi. A.Otaxoʻjayev: 600-yildan 760-yilgacha Kesh mulkini boshqargan sakkiz nafar hukmdorlarni sanab ular orasida mahalliy so‘gʻdiylar va turkiylar boʻlgan. Jumladan, Kesh viloyatidagi Xuzor mulkining hokimi Subugʻro turkiylardan edi, – deb ma’lumot beradi. Qolaversa, turkiy qabilalarning bugungi Oʻzbekiston hududida toʻliq joylashganlagini Erondagi Sosoniylar hukumronligigi doir manbalardagi ma’lumotlarda ham koʻrsak boʻladi. Masalan, IV asrda Sosoniylar xionit qabilalarini Vizantiyaga qarshi urushga jalb etganlar. 502-yilda shohanshoh Kavad (Qubod) eftalit qabilalari bilan birgalikda Vizantiyaga qarshi yurish qilgan, 503-yilda esa eftalit qabilalari Kavkazda hunlarga qarshi urushganlar. 527 – 532 yillarda Sosoniylar Vizantiyaga qarshi urushda savir qabilalarini jalb etganlar. Xusrav I

Anushervon mamlakatini koʻchmanchi turkiy qabilalarning bostirib kirishidan saqlash maqsadida oʻzining chegara yerlarini turkiy qabilalarning oʻzlariga qoʻriqchilik uchun topshirgan. alMas’udiy ma’lumotiga koʻra, u Kavkaz togʻlarida gʻayridinlarga qarshi Bob al-Abvob (Darband) qal’asi va uzunligi 40 farsax (1 farsax – taxminan 6 – 7 km) boʻlgan devor qurdirib, uning darvozalarini qoʻriqlash uchun xazar, alan, as-sarir(savir) va turklarning turli toifalariga mansub boʻlgan qabilalarni joylashtirgan. Chegara yerlarning hokimlari lavozimiga asosan eroniy boʻlmagan xalqlar vakillari (xionitlar, eftalitlar, xazarlar, turklar, daylamiylar, armanlar, gruzinlar va boshqalar) ta’yinlangan. Ular “chegara posboni” ma’nosini anglatuvchi yuksak marzabon unvoniga ega boʻlib, Sosoniylar saroyida oliy harbiy tabaqa qatoriga kiritilgan Xusrav I Anushervonning eng yaqin odamlaridan biri Katulf ismli eftalit boʻlgan. Bundan ikki jihat yanada oydinlashadi. Birinchidan, turkiylarning Markaziy Osiyoga kirib borishi shu darajada chuqur boʻlganki, ular Sosoniylar davlati hududlarigacha kirib borgan. Shuningdek, Sosoniy hukumdorlar turkiylar hujumiga qarshi turkiy qabilalarning oʻzidan foydalangan. Natijada ular bu chegara hududlariga oilaviy koʻchib kelishgan albatta. Turkiylarning bunday joylashuvi turkiyla va mahalliy aholi asimiasiyasi jarayoni Oʻzbekistonning yeng janubiy hududlarida ham nixoyatda kuchli boʻlganligini koʻrsatadi. MUHOKAMA Bugungi Fargʻona vodiysida ham turkiy va mahalliy aholining aralashuv jarayoni jadal davom etadi. Xatto bu hol u yerda boshqa hududlarga nisbatan kuchli sodir boʻladi. Buni ayniqsa manbalardagi Bahrom Chobin haqidagi ma’lumotlar misolida yanada aniqroq koʻrishimiz mumkin. Chunonchi, Bahrom Chubin Xusrav II Parvizdan Eron taxtini tortib olgach, bir yil taxtda oʻtiradi va hatto oʻzining surati tushirilgan tangalar chiqarishga ham ulguradi 591-yilda arman, gruzin va vizantiyaliklarning Xusravga sodiq qolgan fors qoʻshinlari bilan birlashgan harbiy kuchlari Armanistondagi Balarat daryosi yonida Bahrom Chubin askarlarini magʻlubiyatga uchratadilar. Shundan keyin Bahrom Chubin sharqqa qochib, Fargʻona turklari huzurida panoh topadi U Barmuda ismli turk hoqonining doʻsti va maslahatchisi boʻlib qoladi va uning qiziga uylanadi. Ta’kidlash lozimki, manbalardagi ma’lumotlarga qaraganda Barmudaning avlodlari Fargʻona hududidagi hukumronligi Eftallarning hujumidan oldin boshlangan. Agar manashu ma‟lumotlarga qaraydigan boʻlsak, Fagʻonani ham turkiylar boshqaruvi ostida asimilasiya jarayoni qanday boʻlganligini anglash qiyin boʻlmaydi. Bunday holni nafaqat Fargʻona balki Ustrushona muzofatida ham kuzatish mumkin. Chunonchi, Ibn Havqal “Kitob surat ul-arz” asarida Ustrushonalik turkiy sarkarda Haydar ibn Kovusni tilga oladi. Ma’lumki, u Vizantiya imperatori Feofan vizantinskiyni magʻlub yetib, xalifalikka qarshi 815-yilda Bobek boshchiligida, Ozorboyjonda, koʻtarilgan qoʻgʻalonni bostiradi. Uning xalifalik oldida bundan tashqari yana bir qancha xizmatlari ham mavjuddir. U keyinchalik, xalifalik poytaxtidan Ustrushonaga qaytadi. Ibn Havqalning yozishicha, buning boisi Haydar ibn Kovusning ota-bobolari ushbu hududda qadimdan hukumronlik qilib kelgan va u yerni tark yetayotganda oʻgʻliga qoldirgan boʻlgan [18: 132]. Bundan anglashiladiki, Ustrushonaning hokimlari ham turkiylardan boʻlgan va turkiy koʻchmanchi va oʻtroq aholining aralashuv jarayoni bu hududda ham kuchli davom yetgan boʻlgan. Ta’kidlash lozimki, Haydar Ibn Kovus haqidagi ma’lumotlar garchi VIII asr ohiri IX asr boshlariga tegishli boʻlsada, Ustrushonada keyingi yillarda oli borilgan areologik tadqiqotlar natijasida oʻrganilgan manzilgohlar va mozorqoʻrgʻonlar yuqoridagi fikrlarni yana bir bor isbotlaydi.

XULOSA Xullas, shimoldan tez-tez yoʻnalib turadigan turkiylar oqimi bu holning uzilib qolishiga yoʻl qoʻymagan. Chunonchi, arab sayyohi Ibn Haldun “Dasht bu oddiy boʻlmagan hayot generatori” – deb yozganida u tamoman haq yedi. Umumiy holda aytadigan boʻlsak, bugungi Oʻzbekistonning janubi va markaziy hududidlarida xalqlarning aralashuvi jarayoni V asr oxiridan boshlab nihoyatda kuchayadi. Albatta bunga oʻsha davrdagi siyosiy jarayon oʻzining ta’sirini oʻtkazmay qoʻymaydi. Chunonchi, VI asr oʻrtalarida tashkil topgan ilk turkiy davlat – Birinchi Turk xoqonligi mintaqada kechgan siyosiy jarayonlar natijasi edi.