Asosiy mazmunga o‘tish
ReLibrary
UZ
Kirish
MaqolaOchiq kirish

НАМАНГАН ШАҲРИДАГИ АТОУЛЛИХОН ТЎРА МАСЖИДИ БИНОСИНИ САҚЛАШ ТАМОЙИЛЛАРИ

Qodirova S.A.Professor, Toshkent arxitektura-qurilish universiteti2023

JurnalResearch Focus International Scientific JournalJild 2Son 10Sahifa 266–270

Annotatsiya

Ушбу мақолада Наманган шаҳрида жойлашган Аттоулихон тўра масжидиди ёдгорлиги бунёд этилишига оид тарихий маълумотлар кўриб чиқилган. Шунингдек, ёдгорлик жойлашган ҳудуд, ёдгорликнинг архитектураси хақида сўз боради

Boshqa tillarda

ruschaПРИНЦИПЫ СОХРАНЕНИЯ ЗДАНИЯ МЕЧЕТИ АТАУЛЛАХАН ТУРА В ГОРОДЕ НАМАНГАН

В данной статье рассмотрены исторические сведения о строительстве памятника мечети Аттулихан Тора, расположенного в городе Намангане. Также рассказывается о местности, где расположен памятник, архитектуре памятника

inglizchaPRINCIPLES OF PRESERVING THE ATAULLAKHAN TURA MOSQUE BUILDING IN NAMANGAN

This article examines historical information about the construction of the monument of the Ataullakhan Tura mosque located in the city of Namangan. It also discusses the area in which the monument is situated and the architecture of the monument.

Kalit so‘zlar

  • Наманган
  • масжид
  • меъморий ёдгорлик
  • ганч
  • ёғоч ўймакорлик
  • бино
  • тарҳ

To‘liq matn

Litsenziya: CC BY 4.0litsenziya matni

Matn PDF’dan ajratilgan va qayta formatlangan; asl nusxadan farq qilishi mumkin.

НАМАНГАН ШАҲРИДАГИ АТОУЛЛИХОН ТЎРА МАСЖИДИ БИНОСИНИ САҚЛАШ ТАМОЙИЛЛАРИ Қодирова С.А. Профессор, Тошкент Архитектура Қурилиш Университети kadirovasurayyo8@gmail.com Умарова М.Б. Магистр, Тошкент Архитектура Қурилиш Университети https://doi.org/10.5281/zenodo.10079251 Аннотация: Ушбу мақолада Наманган шаҳрида жойлашган Аттоулихон тўра масжидиди ёдгорлиги бунёд этилишига оид тарихий маълумотлар кўриб чиқилган. Шунингдек, ёдгорлик жойлашган ҳудуд, ёдгорликнинг архитектураси хақида сўз боради. Калит сўзлар: Наманган,масжид,меъморий ёдгорлик,ганч,ёғоч ўймакорлик,бино,тарҳ. ПРИНЦИПЫ СОХРАНЕНИЯ ЗДАНИЯ МЕЧЕТИ АТУЛЛИХАН ТОРА В ГОРОДЕ НАМАНГАН Аннотация: В данной статье рассмотрены исторические сведения о строительстве памятника мечети Аттулихан Тора, расположенного в городе Намангане. Также рассказывается о местности, где расположен памятник, архитектуре памятника. Ключевые слова: Наманган, мечеть, памятник архитектуры, клад, резьба по дереву, здание, проектирование. PRINCIPLES OF PRESERVATION OF ATOULLIKHAN TORA MOSQUE BUILDING IN NAMANGAN CITY Abstract: This article discusses historical information about the construction of the monument to the Attulikhan Torah Mosque, located in the city of Namangan. It also tells about the area where the monument is located and the architecture of the monument. Keywords: Namangan, mosque, architectural monument, treasure, wood carving, building, design.

КИРИШ Бугунги кунда дунёда тарихий шаҳарларни сақлаш ва меъморий ёдгорликларни таъмирлаш ҳамда улардан туризм мақсадида фойдаланиш бўйича самарали ишлар амалга оширилмоқда. БМТ, ЮНЕСКО, ICOMOS каби нуфузли ташкилотлар томонидан маданий меросни сақлаш ва уларни келгуси авлодга етказишга доир “Бутун жаҳон маданий ва табиий меросини ҳимоя қилиш тўғрисидаги конвенция (1972); Тарихий шаҳарларни ҳимоя қилиш ҳақидаги халқаро хартия (Вашингтон хартияси, 1987); Обидаларни, иншоотлар гуруҳини ва диққатга сазовор жойларни рўйхатга олишнинг асосий қонун-қоидалари (1996); Таҳлил қилиш, консервация ва меъморий меросларнинг тузилишини қайта тиклашнинг асосий қонун-қоидалари (2003); Маданий мерос ҳисобланган - тузилма, объект вайроналарининг атрофини сақлаб қолиш тўғрисидаги Сиан декларацияси (2005)” каби халқаро ҳужжатлар бу соҳада нақадар муҳим аҳамият касб этмоқда. Бу борада тарихий шаҳарлар мавқеини сақлаб қолиш, уларнинг структуравий тузилишини сақлаш, муҳофаза зоналарини яратиш, самарадор туристик маршрутларни ишлаб чиқиш, шунингдек меъморий ёдгорликларни таъмирлаш ишларини сифатли амалга ошириш долзарб аҳамиятга эга бўлмоқда.[1] Мамлакатимизда сўнгги йилларда туризмни ривожлантириш борасида тарихий шаҳарларимизда салмоқли ишлар амалга оширилиб, уларнинг мавқеини тиклаш, бунда ҳудудни тарихий бўлмаган объектлардан ҳоли қилиш, объектнинг туристик маршрутлардаги ўрнини белгилаш юзасидан бир қатор ислоҳотлар амалга оширилмоқда. ТАДКИКОТ МАТЕРИАЛЛАРИ ВА МЕТОДИ Наманган шаҳридаги меъморий обидаларнинг ажойиб намуналаридан бири Сумалак гузари махалласи марказида, Уйчи кўчасида жойлашган Атоуллихон тўра масжидидир. (Бу масжид маҳаллий халқ иборасида Отавалихон тура масжиди деб атаб келинади). Тарихдан маълумки, Наманган шахри тўрт қисмга Лаббайтоға, Сардоба, Чукуркуча, Дегрезлик даҳаларига бўлинган. Мазкур даҳаларнинг ҳар бирида жомеъ масжидлари ва мадрасалари бўлган. Жумладан, Дегрезлик даҳасининг марказида, яъни ҳозирги Атоуллихон тўра масжиди ўрнида ҳам ХѴІІ асрнинг охирида бунёд этилган мадраса ва катта жомеъ масжид биноси мавжуд эди. Манбашунос Аҳмад Убайдуллох “Наманган ҳақиқати” газетасининг 2007 йил 31 январь сонида «Нодир обидалардан бири мақоласида ушбу масжид ёгочдан синчли қилиб қурилганлигини таъкидлайди. Бинонинг ички ва ташқи кўринишлари хамда жомеъ масжидининг айвони амалий санъатнинг гўзал усуллари билан накш қилиниб, зийнатланган ҳамда араб ёзувининг куфий, сулс, насх ва настаълиқ усулларида оятлар, хадислар ҳамда салавотлар ёзилган. Шунингдек, ганч ва ёгоч уймакорлиги ишлари ниҳоятда моҳирона бажарилган.

1-расм. Наманган шаҳридаги Сумалак гузари мавзесида жойлашган Атоуллихон тўра масжиди ХІХ асрда Халифа Абдулазиз номи билан машхур бул- ган сўфий шоир Абдулазиз Ҳасанхўжа ўғли Мажзуб Намангоний мазкур мадраса ва жомеъ масжидини таъмирлаб, шу ерда мударрислик қилади. Шу даврдан бошлаб бу мадраса ва жомеъ масжид Халифа Абдулазиз мадрасаси номи билан атай бошланади. Халифа Абдулазиз вафотидан сўнг орадан бир канча йиллар ўтгач, ХХ асрнинг бошларига келиб, сабаби номаълум бўлган ёнғин натижасида масжид ва мадраса бинолари тамоман куйиб кетади.[2]

Ёнғиндан сунг Халифа Абдулазизнинг набираси Атоуллихон (Отавалихон) тўра бошлиқ Дегрезлик даҳасига карашли маҳаллаларнинг оқсоқоллари ўзаро маслаҳатлашиб, куйиб кетган масжид ва мадраса биносининг ўрнига янгидан гумбазли жомеъ масжиди куришга қарор қиладилар.

НАТИЖА Булғуси масжид биносининг лойиҳаси ишлаб чиқилади. У факат пишиқ ғиштдан қурилиши ва ички қисми турли ўйма нақшлар билан безатилиши керак эди. Атоуллихон тўра масжидининг мазкур лойиҳаси ҳозирда Республика марказий Давлат архивида сакланмокда. Бундай улкан гумбазли бинони куриш иши осон бўлмаганлиги учун таклиф этилган усталарнинг кўпчилиги бу мураккаб ва масъулиятли вазифани зиммага олмадилар. Ниҳоят, ўша даврдаги машхур наманганлик Иброҳим меъморнинг ўғли Уста Мулла Қирғиз курилиш ишларига киришди. У ҳақиқий устазода бўлиб, меъморлик санъати соҳасида туғма истеъдодга эга эди.

1915 йилнинг баҳорида қурилиш ишлари бошлаб юборилди, курилиш жараёнида Уста Мулла Қирғиз билан ёнма-ён унинг истеъдодли шогирдларидан Уста Фозил Намангоний, Соков ҳожи ва бошқалар бирга ишлайдилар. Уста Мулла Киргиз масжид қурилишида ўзининг барча тажрибасини ишга солади ва маҳоратини намоён қилади. Чунки бундай мураккаб курилиш иншоотлари камдан-кам бунёд этилар эди.

Дастлаб бино пойдеворини 4 ой давомида шиббалаб қотирилган, ҳар бир шибба уришдан олдин пойдеворга тўлдириб сув қўйилган, то сув шимилиб кетгунча кутиб турилган ва яна шибба урилган. Бу ҳол пойдеворга қуйилган сув маълум муддат шимилгунча давом эттирилган ва шундан сўнг тош териб, қамиш солиб, ғишт терилган.

Бино тархи тўғри бурчакли ва гумбази мутаносиб бўлиб 27х19,6 метрлик режа асосида қурилган. Масжиднинг усти айланаси диаметри 13,9 метрлик қовурғали улкан гумбаз билан ёпилган. Гумбазнинг ён томонларига айлантириб бир нечта панжарасимон туйнуклар қўйилган. Масжид гумбазининг ғарбий ва шарқий қисмлари ғиштдан кўтариб ишланган. Улар тўртта устун тепасига ўрнатилган бўлса, гумбазнинг шимолий ва жанубий кисмлари саккизта ана шундай устунчалар устига ўрнатилган. Бу устунларнинг барчаси турли рангдаги сиркор копламалар билан қопланиб, юқори қисмига куфий хати билан Аллох ва унинг сифатлари ёзилган. Устунлар билан девор орасидаги бўшлик эса масжид айвонини ташкил қилади. Масжидга кириш эшигининг икки ёнида иккинчи қаватга чиқиш учун баландлиги 10 метрга яқин, зинапояли бурама йўлаклар бор. Уста Қирғиз мазкур йўлакларни куришда ғишт теришнинг ўзига хос махсус усуллари ва салобатини моҳирона намоён этган.

Атоуллихон тўра масжиди биносининг яна бир кимматли томони шуки, XVI асрдан то ҳозирги давримизгача Ўрта Осиёда бунёд этилган меъморлик обидалари орасида гумбазининг улканлиги жиҳатидан етакчи ўринлардан бирида турганлигидадир. Бу иншоот наманганлик меъморларнинг истеъдодидан дарак беради. Гумбазнинг устки қисмидаги марказдан бошланиб пастга тушган 30 га яқин қовурғалар қуёш нурида товланувчи кўк рангли куйма сопол тувакчаларга ўрнатилган. Гумбазни сержило ва жозибадор қилиш учун ғиштдан бўрттириб гуллар чиқарилган ҳамда унинг остидан гумбаз айланасига куфий ёзувида бўрттириб “Калимаи тойиба” битилган. Масжид асосан Дегрезлик даҳасидаги маҳаллалар аҳолисидан ва бошқа муридлардан йиғилган маблаг хисобига бунёд этилган.

Масжид очилиши пайтида мухлислар унинг ичига яхлит тушадиган ҳажмда гилам тўқиб келиб тўшаганлар. Масжид ишга тушгач, кутубхона ташкил қилинган ва бу кутубхонага куплаб нодир қўлёзма китоблар жамланган. Атоуллихон тўра масжиди қошида Куръон илмини ўргатувчи марказ, қорихона ташкил қилинган ва унда XIX аср охири, ХХ аср бошларида яшаб ўтган наманганлик таниқли қироат илмининг билимдонлари дарс беришган. Мазкур қорихонада Исмоил Махдум Соттиев, Муҳаммадхон қори Хожа Абдуллоҳ ўғли сингари таникли илм аҳллари сабок олишган.

1922 йилга келиб Шўролар ҳукуматининг қарорига Мувофик бутун мамлакатда диний эътиқод ва диний муассасаларга ҳамда ўша пайтларда жорий бўлиб турган араб ёзувига қарши кураш бошланди. Натижада Атоуллихон тўра масжиди хам ёпилди, кочиб омон қолган баъзи мударрислар хорижий мамлакатларга ўтиб кетиб кутулди. Кутубхонадаги китобларни ва бошка ашёларни мусодара қилиб олдилар. Кейинчалик китоблар ёқиб юборилди, ашёлар эса ҳукумат идораларига тақсимлаб берилди. Масжид эшигига ўйиб ёзилган оятларни болта билан чопиб, йўқотдилар.

ХУЛОСА Мустақиллик шарофати билан меъморий ёдгорликларимизга алоҳида эътибор берилди. Жумладан, Атоуллихон тўра масжиди таъмирланиб, гўзал масканга айланди. Ҳозир бу ерда мадраса фаолият кўрсатмоқда. Кўплаб мусулмон давлатларидан келган меҳмонлар толиби илмларга яратилган шарт-шароитларни кўриб офарин айтмокдалар.

Iqtiboslar dinamikasi

Bu ilmiy ishga ReLibrary’da chop etilgan ilmiy ishlarda hali iqtibos topilmadi.

ReLibraryTekshirilgan Metodologiya

Adabiyotlar27 ta adabiyot

  1. Адилов З.Р.” НАМАНГАН ШАҲРИ ЁДГОРЛИКЛАРИ АРХИТЕКТУРАСИ ВА УЛАР АСОСИДА ТУРИЗМ ИНФРАСТРУКТУРАСИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ЙЎЛЛАРИ” автореферат.Тошкент .2023 й.
  2. И.Ю.Юсупов, Э.Ю.Мирзаалиев. “Наманган вилояти меъморий обидалар сирлари” Ўқув қўлланма.”Наманган” наш.2008 й.
  3. Odilovna, Q. S., & Umarovich, A. S. (2022). FUNDAMENTALS OF THE DESIGN OF MEDICAL INSTITUTIONS. World Bulletin of Public Health, 8, 177-178.
  4. Ozodovich, H. A., & Maribovich, Q. I. (2022). Improving the Design of Youth Innovative-Creative and Development Scientific Centers. Eurasian Scientific Herald, 7, 72-76.
  5. Inogamov, B. I., & Khasanov, A. O. (2021). Taking Into Account Socio-Functional Factors in the Design of Housing. Design Engineering, 2587-2589.
  6. Ozadovich, K. A., & Ismailovich, I. B. (2021). Issues of Organization of Service Sets onthe Uzbek National Highway A-380. Design Engineering, 2582-2586.
  7. Khasanov, A. (2020). Organizing Eco Tourism Along With Uzbek National Automagistrale Way. Solid State Technology, 63(6), 12674-12678.
  8. Khasanov, A. (2016). About several infrastructure constructions of the Great Silk Road. Int’l J Innov Sci Eng Technol, 3(6), 295-299.
  9. Adilovna, Q. S., & Ozodovich, X. A. (2021). Requirements for the preparation of interiors in secondary schools.
  10. Khasanov, A. CONTEMPORARY DESTINATIONS SERVICE AND CREATING A SYSTEM OF HISTORICAL CARAVAN ROUTES.
  11. Inogamov, B. I., & Khasanov, A. O. (2021). Taking Into Account Socio-Functional Factors in the Design of Housing. Design Engineering, 2587-2589.
  12. Ozadovich, K. A., & Ismailovich, I. B. (2021). Issues of Organization of Service Sets onthe Uzbek National Highway A-380. Design Engineering, 2582-2586.
  13. Inogamov, B., Alimdjanov, R., & Allayarov, K. (2022). ГИЛ, ЦЕМЕНТ, ГИПС ВА ГРАНИТ КАБИ ҚУРИЛИШ МАТЕРИАЛЛАРИНИНГ ФИЗИК-КИМЁВИЙ ХУСУСИЯТЛАРИ ҲАМДА ИШЛАТИЛИШИ. Science and innovation, 1(A8), 769-774.
  14. Inog'Omov, B., & Alimdjanov, R. (2022). СПОРТ ИНШООТЛАРИНИ ЛОЙИҲАЛАШДА ҚЎЛЛАНИЛАДИГАН КОНСТРУКЦИЯЛАРНИНГ ЎЗИГА ХОС ЖИХАТЛАРИ ТЎҒРИСИДА. Science and innovation, 1(C8), 344-348.
  15. Inog'Omov, B., & Sodikov, M. (2022). CОЛНЕЧНЫЕ ЭНЕРГИИ В АРХИТЕКТУРЕ. Science and innovation, 1(C8), 327-332.
  16. Bakhtiyor, I. (2019). Socio-economic preconditions of the formation of mahalla of a new type. Austrian Journal of Technical and Natural Sciences, (1-2), 3-5.
  17. Inogamov, B., Alimdjanov, R., & Allayarov, K. (2022). ГИЛ, ЦЕМЕНТ, ГИПС ВА ГРАНИТ КАБИ ҚУРИЛИШ МАТЕРИАЛЛАРИНИНГ ФИЗИК-КИМЁВИЙ ХУСУСИЯТЛАРИ ҲАМДА ИШЛАТИЛИШИ. Science and innovation, 1(A8), 769-774.
  18. Kosimov, I. (2018). Gallery of the dam to keep the entrance of the precipitation and washing to remove sediment, water reservoirs accumulated precipitation pipeline eleaning methods. Role of the using innovative teaching methods to improve the efficiency of education. Россия. Г. Москва-2018.
  19. Хасанов, А. Н., Аббасова, Р. К., & Маърибович, Қ. И. (2022). КАСБ ҲУНАР МАЖМУАЛАРИНИНГ ПАЙДО БЎЛИШ ТАРИХИ (ФАРҒОНА ВОДИЙСИ МИСОЛИДА). Journal of new century innovations, 19(1), 198-204.
  20. Maribovich, Q. I. (2023). Architectural Improvement of Professional Centers. Nexus: Journal of Advances Studies of Engineering Science, 2(3), 85-91.
  21. Madamiovna, K. D., & Maripovich, K. I. (2023). The Role of Towns and Baths in Community Life And. European Journal of Contemporary Business Law & Technology: Cyber Law, Blockchain, and Legal Innovations, 1(2), 39-42.10.61796/ejcblt.v1i2.93
  22. Ozodovich, H. A., & Maribovich, Q. I. (2022). Improving the Design of Youth Innovative-Creative and Development Scientific Centers. Eurasian Scientific Herald, 7, 72-76.
  23. Dedakhanov, B., & Kasimov, I. (2022). ANCIENT ARCHITECTURE OF THE FERGHANA VALLEY FEATURES OF FORMATION AND DEVELOPMENT (ON THE EXAMPLE OF CIVIL ARCHITECTURE AND URBAN PLANNING). Science and innovation, 1(C6), 278-284.
  24. Ozodovich, H. A., Maribovich, Q. I., & Zarina, B. (2023). KASBGA YO’NALTIRISH MARKAZINI INNOVATSION LOYIHASI TAKLIFI “KIDZANIA JOB WORLD IN TASHKENT”. PEDAGOG, 6(1), 120-129.
  25. Maribovich, Q. I. (2022). Scientific Proposals for Architectural Improvement of Engineering Centers. Nexus: Journal of Advances Studies of Engineering Science, 1(6), 59-63.
  26. Хасанов, А. О., & Қосимов, И. М. (2023). ЎЗБЕКИСТОН ШАРОИТИДА КАСБГА ЙЎНАЛТИРИШ МАРКАЗЛАРИНИ АРХИТЕКТУРА ТАКЛИФИ. Journal of new century innovations, 21(1), 144-150.
  27. Хасанов, А. О., & Қосимов, И. М. (2023). ЖАМИЯТНИ РИВОЖЛАНТИРИШДА КАСБГА ЙЎНАЛТИШ МАРКАЗЛАРНИ ЛОЙИҲАЛАШНИ ОПТИМАЛЛАШТИРИШ. Journal of new century innovations, 21(1), 136-143.

Metama’lumot

Identifikator
REL-A-010773
Nashr sanasi
2023-11-05
Til
o‘zbek
Jurnal
Research Focus International Scientific Journal
Jild
2
Son
10
DOI
10.66073/researchfocus.v2i10.568
ISSN
2181-3833 · 2181-3833
Nashriyot
LLC Ilm-fan va innovatsiyalar akademiyasi
Sahifa
266–270
Litsenziya
Ushbu ilmiy ish CC BY 4.0 litsenziyasi asosida ochiq.
Ko‘rishlar
42026-10-11 dan beri o‘lchanmoqda
Metadata manbasi
Research Focus International Scientific Journal
Oxirgi yangilanish
2026-09-06