Asosiy mazmunga o‘tish
ReLibrary
UZ
Kirish
MaqolaOchiq kirish

СПОРТ ИНШООТЛАРИНИ АРХИТЕКТУРАВИЙ ЛОЙИҲАЛАШДАГИ ТАЛАБЛАР ТЎҒРИСИДА

B.I.Inog‘omov1, R.I.Alimjanov22023

  1. 1arxitektura fanlari nomzodi, dotsent, Toshkent arxitektura-qurilish universiteti, Toshkent, O‘zbekiston
  2. 2dotsent v.b., Toshkent arxitektura-qurilish universiteti, Toshkent, O‘zbekiston

JurnalResearch Focus International Scientific JournalJild 2Son 10Sahifa 240–244

Annotatsiya

Мақолада спорт иншоотларини архитектуравий лойихалашдаги функционаллик талаблари ва технологик томонлари баён этилган. Спорт биноларини шакллантиришда ижтимоий,функционал омиллар,талаблар тадқиқ этилган ва уларни лойихалаш жараёнида хисобга олиш тўғрисида таклифлар берилган

Boshqa tillarda

ruschaО ТРЕБОВАНИЯХ К АРХИТЕКТУРНОМУ ПРОЕКТИРОВАНИЮ СПОРТИВНЫХ СООРУЖЕНИЙ

В статье описаны функциональные требования и технологические аспекты архитектурного проектирования спортивных сооружений. Изучены социальные, функциональные факторы и требования при формировании спортивных сооружений и сделаны предложения по их учету в процессе проектирования

inglizchaON THE REQUIREMENTS FOR THE ARCHITECTURAL DESIGN OF SPORTS FACILITIES

The article sets out the functionality requirements and the technological aspects of the architectural design of sports facilities. Social and functional factors and requirements in the formation of sports buildings have been studied, and proposals have been made for taking them into account in the design process.

Kalit so‘zlar

  • sport inshootlari
  • funksionallik
  • arxitekturaviy yechim
  • funksional talablar
  • omillar

To‘liq matn

Litsenziya: CC BY 4.0litsenziya matni

Matn PDF’dan ajratilgan va qayta formatlangan; asl nusxadan farq qilishi mumkin.

СПОРТ ИНШООТЛАРИНИ АРХИТЕКТУРАВИЙ ЛОЙИҲАЛАШДАГИ ТАЛАБЛАР ТЎҒРИСИДА Б.И.Иноғомов. арх.ном. доц.,Р.И.Алимжанов в.б.доц. Тошкент Архитектура Қурилиш Университети, Тошкент,Ўзбектстон https://doi.org/10.5281/zenodo.10069925 Аннотация: Мақолада спорт иншоотларини архитектуравий лойихалашдаги функционаллик талаблари ва технологик томонлари баён этилган. Спорт биноларини шакллантиришда ижтимоий,функционал омиллар,талаблар тадқиқ этилган ва уларни лойихалаш жараёнида хисобга олиш тўғрисида таклифлар берилган. Калит сўзлари: спорт иншоотлари, функционаллик, архитектуравий ечим, функционал талаблар,омиллар. СПОРТИВНЫЕ АРХИТЕКТУРНЫЕ ОБЪЕКТЫ, РАЗРАБОТАННЫЕ ПО ТРЕБОВАНИЯМ Аннотация: В статье описаны функциональные требования и технологические аспекты архитектурного проектирования спортивных сооружений. Изучены социальные, функциональные факторы и требования при формировании спортивных сооружений и сделаны предложения по их учету в процессе проектирования. Ключевые слова: спортивные сооружения, функциональность, архитектурное решение, функциональные требования, факторы. SPORTS ARCHITECTURAL OBJECTS DEVELOPED ACCORDING TO REQUIREMENTS Abstract: The article describes the functional requirements and technological aspects of the architectural design of sports facilities. Social, functional factors and requirements in the formation of sports facilities have been studied and proposals have been made to take them into account in the design process. Keywords: sports facilities, functionality, architectural solution, functional requirements, factors.

КИРИШ Турли хил ва аҳамиятга эга эга спорт иншоотлари ҳам умумий, ҳам иншоотлар типи, вазифаси ва спорт турига кўра алоҳида функционал талабларга ҳам жавоб бериши керак. Физкультура, спорт ёки спорт ўйинларида ёки қандайдир жисмоний машқларда қатнашиш билан, фаол дам олиш машғулотлари учун асосий иншоотлар ёки хоналар (спорт зали, футбол майдони, сузиш учун бассейн ваннаси, чанғиларда сакраш учун трамплин ва бошқалар) зарур. Асосий иншоотлар таркиби, қурилмалари, габарит ўлчамлари ва ускуналари бутунлай спорт тури ва иншоотнинг турига боғлиқ (ёпиқ, очиқ, маҳаллий трасса ва бошқалар). ТАДҚИҚОТ МАТЕРИАЛЛАРИ Ўқув-тренировка ишлари учун мўлжалланган иншоотларни режалашнинг функционал асослари – тренировканинг асосий жараёни ва физкультурачиларни дам олишини таъминлаш, тренер таркибини, илмий лабораториялар, ходимлар ва маъмуриятнинг нормал ишлаши учун шароитлар яратишни ўз ичига олади. Физкультурачилар оқими кириш эшиги орқали тақсимлаш ҳудуди ёки вестибюлга киради, вестибюл гардероблар, маъмурият, тренер, врачлар ва илмий бригадалар хоналари, буфет, дам олиш хонаси ва санитар бўғинлар билан қулай боғланган. Сўнгра физкультурачилар ёрдамчи хоналар (ечиниш ва душ хоналари) га ва жисмоний маданиятнинг назарий ёки амалий машғулотлари жойларига йўл оладилар.

Амалий машғулотлар учун мўлжалланган асосий хоналар ёки иншоотлар билан қулай ўзаро боғликда дам олиш, реабилитация, илмий назорат (функционал диагностика, датчиклар кўрсатмалари ва бошқалар) хоналари ва ўқув-тренировка жараёнининг (тренировка, снарядлардан навбатма-навбат фойдаланиш ва бошқалар) қабул қилинган тизими билан боғлиқ кутиш хоналари жойлаштирилиши керак бўлади. Амалий машғулотлар учун мўлжалланган худудлар ёки хоналардан аввал ва улардан кейин, гуруҳларни йиғиш, дарснинг бирламчи ва якуний қисмини ўтказиш учун худуд (хоналар)- ни кўзда тутиш мақсадга мувофиқдир. Маъмурият, врач, навбатчи тренер, илмий ходим ва хизматчилар хоналари кириш жойи, ҳамда назарий ва амалий машғулотлар хоналари билан қулай боғланган бўлиши керак бўлади. Техник, спорт ускуналари ва инвентарлари хоналарини машғулотлар учун хоналар ва ҳудудлар, хўжалик ҳовлиси ёки алоҳида кириш жойлари билан қулай боғлаш талаб этилади. Намойиш иншоотларининг функционал-лойихавий ечими мусобақалар ўтказиш учун ҳамда иштирокчилар, ҳакамлар, командалар вакиллари, томошабинлар ва матбуот ходимларига хизмат кўрсатиш учун қулай шароитлар билан таъминланиши керак бўлади. Мусобақа иштирокчилари, ҳакамлар ва хизматчи ходимлар алоҳида ёки умумий кириш эшигидан, назорат ёки қайд қилиш хоналаридан ўтадилар ва сўнгра оқимларга бўлиниб кетадилар. Мусобақа иштирокчилари оқими кейинчалик уларга хизмат кўрсатиш ва мусобақаларга тайёрланишга мўлжалланган хоналар ва худудларга, сўнгра эса мусобақа ўтказилувчи худудлар ёки хоналарга кетади. Мусобақа иштирокчилари учун хизмат кўрсатиш хоналар гуруҳларига ечиниш, ювиниш, массаж ва бошқа муолажалар хоналари киради.Бундан ташқари мусобақа олдидан шуғулланиш, мусобақагача, мусобақа жараёнида ва ундан сўнг дам олиш ва реабилитация учун хона ва ҳудудлар, ҳамда мусобақани кузатиш ва томоша қилишлари мумкин бўлган жойлар ҳам хизмат кўрсатиш хоналарига киради. Бу худудлар ва хоналар мажмуалари мусобақа ўтказиш учун асосий худуд ва хоналар, ҳамда врач, тренер хоналари билан, иштирокчилар учун буфет ва маъмурият билан қулай боғланган бўлиши лозим. Ҳакамлар, тренерлар, команда вакиллари ва мусобақа ўтказаётган ташкилотлар учун хоналар гуруҳига мажлис хоналар ва секретариат, ҳакамлар учун ечиниш ва ёрдамчи хоналар, мусобақа жараёнида ҳакамлар ишлаши учун жойлар ва ҳудудлар, иштирокчиларни тақдирлаш учун жиҳозланган майдончалар, тренерлар, вакиллар ва матбуот учун хоналар, алоқа воситалари хоналари, теле ва кинотасвирлар майдончалари ва хоналари киради. Ҳакамлар коллегиясининг ишлаши учун хона ва ҳудудлар бир-бири билан, мусобақалар учун асосий иншоотлар билан, маъмурият, командалар вакиллари ва тренерлари билан, нашриёт ва мусобақа ўтказаётган ташкилот вакиллари билан яхши ўзаро боғланган бўлиши ва шу билан бирга, иштирокчилар, матбуот ва томошабинлар томонидан ҳеч қандай таъсирсиз тинч ишлаш имкониятини таъминлаши керак бўлади. Матбуот учун (нашриёт, радио ва телевидения мухбирлари) хоналар мажмуасига ишчи хоналар (мухбирлар ва ахборот учун), мусобақани кузатиш учун жойлар, ҳамда кино, фото ва телевизион тасвирлар учун (телефон алоқа, ишчи столлари ва телевизорлар билан жиҳозланган трибуналардаги мухбирлар жойлари, шарҳловчилар кабиналари, тасвир учун майдончалар ва бошқалар), лабораториялар, техник ва хизматчи хоналар (телевидениянинг диспетчерлик пунктлари, кўпайтирувчи аппаратуралар, буфетлар ва бошқалар) киради.

Матбуотнинг барча хоналари мусобақа ўтказаётган ташкилотлар ва иштирокчилар хоналари билан ўзаро қулай боғланган бўлиши лозим. Шу билан бирга, нашриёт, радио ва телевидения вакиллари ишлаши учун нормал шароитни таъминлаш мақсадида имконият борича изоляциялаш ҳам керак. Мусобақага хизмат кўрсатувчи ходимлар учун хоналар асосий иншоотлар, мусобақалар ўтказилаётган ҳудудлар ва хоналар билан, техник хоналар, спорт жиҳозлари ва ускуналари омборлари, хўжалик ховлиси ва хизматчилдр учун кириш қисми билан қулай боғланган бўлиши зарур. Томошабинларга хизмат кўрсатиш учун хоналар мажмуасига томошабинлар кириш эшиги яқинида жойлашган ғазна гуруҳи, тақсимловчи худудлар, гардероблар, хоналар эга навбатчи маъмур, буфет, санитар бўғинлари ва томошабинлар минбари билан қулай боғланган кириш бўғини киради. Умумий жисмоний тайёргарлик, фаол дам ва ўйинлар учун спорт иншоотларини лойихалашнинг функционал томонлари хисобга олинадики, қайсики бундай иншоотларга жисмоний маданиятнинг бир ёки бир неча турлари билан шуғулланиш учун заллар ёки хоналар, шунингдек, тинч дам олиш ва ўйнаш (стол ўйинлари, ўқув хоналари, акваториялар билан мажмуадаги кўкаламзорлаштирилган ҳудудлар ва бошқалар) хоналари киради. Бундай турдаги иншоотлар оммавий ўқув-спорт машғулотлари учун қулай бўлиши керак, бунинг учун ҳудуднинг алоҳида майдонлари ва асосий иншоотлар қисмлари жиҳозланади. Бу иншоотларнинг функционал жараёнлари хусусиятлари – бу жисмоний маданият ва спорт машғулотларини дам олиш ва ўйинлар билан ҳеч қандай регламентсиз мустақил алмашинувидир. Ёрдамчи хоналарнинг маъмурий-хўжалик ва бошқа гуруҳлари таркиби ва ташкилоти айнан қайси спорт турига мўлжалланганлиги, иншоот синфи ва маҳаллий шароитларга кўра аниқланади. ТАДҚИҚОТ НАТИЖАЛАРИ Иншоотнинг вазифасига кўра фойдаланишдан ташқари, одатда унда бошқа тадбирлар ҳам ўтказилади. Масалан, намойиш спорт иншоотларида бўш вақтда ўқув-тренировка машғулотлари, ўқув-тренировка иншоотларида эса, айрим ҳолларда мусобақалар ёки фаол дам олиш тадбирларини ўтказиш мумкин. Бундан ташқари, бир спорт иншооти (зал, манеж) дан турли спорт турлари учун фойдаланиш мумкин. Шунинг учун, спорт иншоотларини лойиҳалашда турли жараёнлар учун фойдаланиш имкониятини кўзда тутиш мақсадга мувофиқдир. Ўқув-тренировка машғулотлари учун ёпиқ спорт иншоотлари режасининг функционалтехнологик схемаси шундай тузилади-ки, спорт билан шуғулланувчилар оқими вестибюль ва қайднома орқали ечиниш ва ювиниш хоналарига (эркаклар ва аёллар учун алоҳида), сўнгра разминка ёки асосий залга (эркаклар ва аёлларнинг биргаликдаги машғулотларида), улардан эса ечиниш ва ювиниш хоналаридан чиқиб кетиши лозим. Тренер, маъмурият, тиббиёт ходимлар хоналари вестибюль ва асосий зал билан қулай боғланиши керак бўлади. Жамоат бинолари, шу жумладан, спорт иншоотларининг архитектуравий қиёфаси, жамият дунё қарашини акс эттириши лозим. Спорт иншоотлари ташқи кўриниши ва интерьер жиҳозларида ижтимоий, илмий-техник ривожланиш ютуқлари ўз аксини топиши керак. Спорт иншоотлари архитектуравий қиёфаси шунингдек, уларнинг функционал аҳамияти ва тузилмасини ҳаққоний кўрсатиши зарур. Спорт иншоотлари архитектуравий композициясида алоҳида иншоотларда ҳам, бутун спорт мажмуасида ҳам ғоявий юқори бадиий ечимлар яратиш учун маҳобатли ташвиқот воситаларидан фойдаланиш муҳим аҳамиятга эга.

Спорт иншооти ёки мажмуасининг архитектуравий қиёфасини шакллантиришда шаҳарсозлик ва табиий омилларни диққат билан ўрганиш зарур. Йирик спорт иншоотлари кўпинча шаҳар районлари, йирик парклар ва бошқа жамоат мажмуалари архитектуравий ансамблларида доминант элементи (унсури) ҳисобланади. Бу ҳолда, спорт иншоотларининг жойлашуви ва ташқи қиёфаси масалаларини атрофдаги қурилмалар, ландшафт ва яшил экинлар билан биргаликда ягона архитектуравий ансамбл сифатида ечиш даркор. Кўпгина спорт иншоотлари катта оралиқли заллар ва нисбатан кичикроқ хизмат кўрсатиш ва техник хоналар билан характерланади. Шунинг учун, бутун иншоотнинг бадиий қиёфаси кўпинча катта оралиқли тўсинлар ва ёрдамчи, хизмат кўрсатувчи хоналар учун подиумлар ёки қўшимча қурилмалар билан йирик ҳажмларни бирлаштириш натижасида аниқланади. Ҳам йирик мусобақалар, ҳам оммавий ўқув-тренировка ишларини ўтказиш учун мўлжалланган намойиш спорт иншоотлари учун инсон оқимлари ва хоналарнинг асосий гуруҳини спортчилар, томошабинлар, ходимлар ва бошқалар учун алоҳида кириш жойлари билан ажратиш муҳим аҳамиятга эга. Бу муаммоларни усталик билан архитектуравий-бадиий ечиш кўпинча спорт иншоотларининг ўзига хос қиёфасини аниқлайди. Турар-жой районлари, микрорайонлар ва турар-уйлар гуруҳидаги спорт иншоотлари композицияси турар жой ҳудуди ва жамоат бинолари билан ягона ансамблда яратилиши керак бўлади. Спорт иншоотлари ечимининг юқори архитектуравий-бадиий сифатларига архитектор, технолог ва муҳандиснинг чамбарчас ижодий ҳамкорлиги натижасида эришилади. Спорт иншоотлари архитектурасини ривожлантиришга янги конструкциялар, айрим ҳолларда эса, бошқа фуқаро бино ва иншоотлари шакли ва тури таъсир кўрсатади. Масалан, вантли қопламалар Мюнхен ва Токиодаги спорт ансамбллари учун ишлатилган. Лекин бунда, қабул қилинган ечимлар функционал мақсадга мувофиқлиги асосланиши керак. Хулоса Спорт иншоотлари ва мажмуаларини лойиҳалашда катта ва кичик ҳажмларнинг пропорционал мутаносиблик бирлигига эришиш, янги юпқа девор шаклли қопламалардан фойдаланиш, ёруғлик тешиклари, кириш эшиклари ва ички коммуникацияларни тартибли жойлаштириш лозим. Умуман, иншоотни ташкил қилувчи барча утилитар, конструктив ва бадиий унсурлар композицион бирлигини таъминлаш зарур.

Iqtiboslar dinamikasi

Bu ilmiy ishga ReLibrary’da chop etilgan ilmiy ishlarda hali iqtibos topilmadi.

ReLibraryTekshirilgan Metodologiya

Adabiyotlar22 ta adabiyot

  1. Б.И.Иноғомов. “Архитектаравий лойихалашнинг ижтимоий асослари” Ўқув қўлланма.Тошкент,ТАҚИ;.2015 й.
  2. Б.И.Иноғомов. “Архитектаравий лойихалаш. Спорт иншоотлари” Ўқув қўлланма.Тошкент,ТАҚИ;.2019 й.
  3. Dr. N. Subramanian . Design Trends of Sport Stadiums //www.academia.edu//.
  4. Жестяников Л. В., Мяконьков В. Б., Асылгараева Э. Н. Проектирование спортивных сооружений: экологические инновации //http://bmsi.ru//.
  5. Lidija Grozdanic. Arup and RFA Fenwick Iribarren Architects unveil plans for the new Qatar Foundation Stadium // http://inhabitat.com//.
  6. Inogamov, B. I., & Khasanov, A. O. (2021). Taking Into Account Socio-Functional Factors in the Design of Housing. Design Engineering, 2587-2589.
  7. Ozadovich, K. A., & Ismailovich, I. B. (2021). Issues of Organization of Service Sets onthe Uzbek National Highway A-380. Design Engineering, 2582-2586.
  8. Inogamov, B., Alimdjanov, R., & Allayarov, K. (2022). ГИЛ, ЦЕМЕНТ, ГИПС ВА ГРАНИТ КАБИ ҚУРИЛИШ МАТЕРИАЛЛАРИНИНГ ФИЗИК-КИМЁВИЙ ХУСУСИЯТЛАРИ ҲАМДА ИШЛАТИЛИШИ. Science and innovation, 1(A8), 769-774.
  9. Inog'Omov, B., & Alimdjanov, R. (2022). СПОРТ ИНШООТЛАРИНИ ЛОЙИҲАЛАШДА ҚЎЛЛАНИЛАДИГАН КОНСТРУКЦИЯЛАРНИНГ ЎЗИГА ХОС ЖИХАТЛАРИ ТЎҒРИСИДА. Science and innovation, 1(C8), 344-348.
  10. Inog'Omov, B., & Sodikov, M. (2022). CОЛНЕЧНЫЕ ЭНЕРГИИ В АРХИТЕКТУРЕ. Science and innovation, 1(C8), 327-332.
  11. Bakhtiyor, I. (2019). Socio-economic preconditions of the formation of mahalla of a new type. Austrian Journal of Technical and Natural Sciences, (1-2), 3-5.
  12. Inogamov, B., Alimdjanov, R., & Allayarov, K. (2022). ГИЛ, ЦЕМЕНТ, ГИПС ВА ГРАНИТ КАБИ ҚУРИЛИШ МАТЕРИАЛЛАРИНИНГ ФИЗИК-КИМЁВИЙ ХУСУСИЯТЛАРИ ҲАМДА ИШЛАТИЛИШИ. Science and innovation, 1(A8), 769-774.
  13. Kosimov, I. (2018). Gallery of the dam to keep the entrance of the precipitation and washing to remove sediment, water reservoirs accumulated precipitation pipeline eleaning methods. Role of the using innovative teaching methods to improve the efficiency of education. Россия. Г. Москва-2018.
  14. Хасанов, А. Н., Аббасова, Р. К., & Маърибович, Қ. И. (2022). КАСБ ҲУНАР МАЖМУАЛАРИНИНГ ПАЙДО БЎЛИШ ТАРИХИ (ФАРҒОНА ВОДИЙСИ МИСОЛИДА). Journal of new century innovations, 19(1), 198-204.
  15. Maribovich, Q. I. (2023). Architectural Improvement of Professional Centers. Nexus: Journal of Advances Studies of Engineering Science, 2(3), 85-91.
  16. Madamiovna, K. D., & Maripovich, K. I. (2023). The Role of Towns and Baths in Community Life And. European Journal of Contemporary Business Law & Technology: Cyber Law, Blockchain, and Legal Innovations, 1(2), 39-42.10.61796/ejcblt.v1i2.93
  17. Ozodovich, H. A., & Maribovich, Q. I. (2022). Improving the Design of Youth Innovative-Creative and Development Scientific Centers. Eurasian Scientific Herald, 7, 72-76.
  18. Dedakhanov, B., & Kasimov, I. (2022). ANCIENT ARCHITECTURE OF THE FERGHANA VALLEY FEATURES OF FORMATION AND DEVELOPMENT (ON THE EXAMPLE OF CIVIL ARCHITECTURE AND URBAN PLANNING). Science and innovation, 1(C6), 278-284.
  19. Ozodovich, H. A., Maribovich, Q. I., & Zarina, B. (2023). KASBGA YO’NALTIRISH MARKAZINI INNOVATSION LOYIHASI TAKLIFI “KIDZANIA JOB WORLD IN TASHKENT”. PEDAGOG, 6(1), 120-129.
  20. Maribovich, Q. I. (2022). Scientific Proposals for Architectural Improvement of Engineering Centers. Nexus: Journal of Advances Studies of Engineering Science, 1(6), 59-63.
  21. Хасанов, А. О., & Қосимов, И. М. (2023). ЎЗБЕКИСТОН ШАРОИТИДА КАСБГА ЙЎНАЛТИРИШ МАРКАЗЛАРИНИ АРХИТЕКТУРА ТАКЛИФИ. Journal of new century innovations, 21(1), 144-150.
  22. Хасанов, А. О., & Қосимов, И. М. (2023). ЖАМИЯТНИ РИВОЖЛАНТИРИШДА КАСБГА ЙЎНАЛТИШ МАРКАЗЛАРНИ ЛОЙИҲАЛАШНИ ОПТИМАЛЛАШТИРИШ. Journal of new century innovations, 21(1), 136-143.

Metama’lumot

Identifikator
REL-A-010769
Nashr sanasi
2023-11-05
Til
o‘zbek
Jurnal
Research Focus International Scientific Journal
Jild
2
Son
10
DOI
10.66073/researchfocus.v2i10.564
ISSN
2181-3833 · 2181-3833
Nashriyot
LLC Ilm-fan va innovatsiyalar akademiyasi
Sahifa
240–244
Litsenziya
Ushbu ilmiy ish CC BY 4.0 litsenziyasi asosida ochiq.
Ko‘rishlar
32026-10-11 dan beri o‘lchanmoqda
Metadata manbasi
Research Focus International Scientific Journal
Oxirgi yangilanish
2026-09-06