PHOMOIDES SPECIOSA VA PHLOMOIDES ISOCHILA O‘SIMLIKLARINNING FITOKIMYOVIY TAXLILI.

Ushbu maqola o‘simliklar tarkibidagi mikro- va makro elementlarni inson organizmiga ta‘siri hamda efir moylarining tarkibiy qismlarini tekshirishga qaratilgan.

PHOMOIDES SPECIOSA VA PHLOMOIDES ISOCHILA O’SIMLIKLARINNING FITOKIMYOVIY TAXLILI. M.Mexmonxonov, Sh.Abdullayev, G’.Siddiqov, D.Xaydarova Namangan davlat universiteti https://doi.org/10.5281/zenodo.8278729 Annotatsiya: Ushbu maqola o’simliklar tarkibidagi mikro- va makro elementlarni inson organizmiga ta’siri hamda efir moylarining tarkibiy qismlarini tekshirishga qaratilgan. Kalit so’zlar: Phlomoides speciosa, Phlomoides isochila, efir moylari, mikro- va makro elementlar, essensial, Mg, Cl, Mn, K, Na, Sm, Mo, Lu. ФИТОХИМИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ РАСТЕНИЙ PHOMOIDES SPECIOSA И PHLOMOIDES ISOCHILA. Аннотация: Данная статья направлена на изучение влияния микро- и макроэлементов в растениях на организм человека и компонентов эфирных масел. Ключевые слова: Phlomoides speciosa, Phlomoides isochila, эфирные масла, микрои макроэлементы, эссенциал, Mg, Cl, Mn, K, Na, Sm, Mo, Lu. PHYTOCHEMICAL ANALYSIS OF PHOMOIDES SPECIOSA AND PHLOMOIDES ISOCHILA PLANTS. Annotation. This article is aimed at studying the effect of micro and macro elements in plants on the human body and the components of essential oils. Keywords. Phlomoides speciosa, Phlomoides isochila, oils and micro and macro elements, essential, Mg, Cl, Mn, K, Na, Sm, Mo, Lu.

KIRISH Tibbiyot nuqtai nazaridan o'simliklarning eng muhim tarkibiy qismlari flavonoidlar, alkaloidlar, glikozidlar va boshqa ko'plab organik moddalar farmakologik faol birikmalardir Ko'pgina kimyoviy elementlar inson tanasi uchun yetishmovchilik va toksiklik o'rtasida cheklangan diapazon mavjud. O'simliklardagi mikroelementlarning miqdori o'simlik o'sadigan tuproqning geokimyoviy xususiyatlari va o'simliklarning elementlarni tanlab to'plash qobiliyati bilan belgilanadi. O'simliklar atrofdagi havo yoki suv muhitidan elementlarni to'plashi mumkin, bu esa ba'zi o'simliklarni atrof-muhit ifloslanishi uchun biomonitor sifatida foydalanishga imkon beradi. Bir turga mansub o'simliklarning geografik kelib chiqishi tuproq xususiyatlariga va atrof muhitning ifloslanishiga qarab elementlarning turli konsentratsiyasiga va ularning biologik mavjudligiga olib kelishi mumkin. TADQIQOT MATERIALLARI VA METODOLOGIYASI Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (JST) xomashyoda faqat kadmiy (0,3 mg/kg -1), mishyak (1 mg/kg-1) va qo'rg'oshin (10 mg/kg-1) uchun ruxsat etilgan darajalar chegarasiga ishora qiladi.[1] "Dorivor o'simlik materiallari va o'simlik dorivor preparatlarida og'ir metallar va mishyakni aniqlash" OFS loyihasiga muvofiq dorivor mahsulotlar sifatini baholash uchun ham amal qiladigan o'simlikka asoslangan BF qo'shimchalari uchun ruxsat etilgan kattalar uchun kunlik maksimal kontsentratsiyalar va optimal fiziologik ehtiyojlar 1-jadvalda ko'rsatilgan.

1-jadval. Insonning fiziologik kundalik ehtiyojlari va mikro- va makroelementlarning maksimal ruxsat etilgan kontsentratsiyasi Toksuklik REK Kattalar uchun kunlik So’rilish, Elementlar chegarasi mk/mg optimal fiziologik ehtiyoj, mg % mg/kun Na - - - - K - 2500 - 100 Mg - 400 - 30 Cu 5 2.0 - 2.5 200 50 Ni 3 0.6 - 0.8 - - Fe 5 15.0 - 20.0 200 10 Mn - 5.0 - 6.0 40 10 Zn 10 10.0 - 12.0 600 50 Ca - 800 - 1200 - 30 Cd 1.0 - - - Pb 6.0 - - -

2-jadval. Phlomoides isochila o'simligining mikro- va makroelementar tarkibi № Elementlar mkg/g № Elementlar mkg/g 1 Mg 43100 18 Ce 1,21 2 Cl 2300 19 Tb 0.49 3 Mn** 28,6 20 Th 0,09 4 Na* 66,6 21 Cr** 0.42 5 K* 19000 22 Hf 3.8 6 Sm 0.059 23 Ba 21.8 7 Mo** 2,05 24 Sr** 11,6 8 Lu 0.007 25 Cs 0.03 9 U 0.11 26 Sc 10.0 10 Yb 0.059 27 Rb 4,3 11 Au 0.0024 28 Zn* 26,1 12 Nd <1.0 29 Ni** 2,9 13 As** 0.19 30 Co* 15 14 W <1.0 31 Ta 0,02 15 Br** 7.2 32 Fe* 420,5 16 Ca* 17600 33 Eu 1.2 17 La 0.42 34 Sb 24 * - essensial, ya’ni, hayotiy muhim mikroelementlar ** - shartli essensial, ya’ni, shartli hayotiy muhim mikroelementlar TADQIQOT NATIJALARI Phlomoides isochila o'simligining yer ustki qismida jami 34 ta elementlar aniqlanib, ular tarkibida og’ir metallarni konsentratsiyasining kamligi o’simlikning ekologik jixatdan toza va havfli emasligini bildiradi. Tajriba natijalaridan ko’rinib turibdiki, o’simlik yer ustki qismida keng spektrdagi hayotiy faoliyat uchun zarur bo’lgan elementlar (makro- va mikroelementlar) mavjud bo’lib, ular quyidagi

qatorda miqdorlari ortib borgan: K(19000) > Fe(3100) > Ca(1760) > Na(66,6) > Cr (0.52) (2- jadval) Muhim “hayotiy” yoki “essensial” mikroelementlar organizmda yoq bo’lsa, yoki, yetarli bo’lmasa normal hayotiy faoliyat buzilgan bo’ladi. Bunday yetishmayotgan elementlarning miqdorini klinik aralashuv orqali to’ldirilib, tananing hayotiyligini tiklanadi. “Toksik elementlar”ni organizmga ta’siri natijasida intoksikatsiya sindromi (toksikopatiyalar) paydo bo’ladi. [2] O’rganilayotgan Phlomoides isochila o’simligida magniyning yuqori miqdori uning xlorofilning bir qismi ekanligi bilan izohlanadi. Magniy organizmdan xolesterinni olib tashlashga, ichak harakatini va safro sekretsiyasini oshirishga yordam beradi. Ma'lumki, ruxning etarli miqdori T-hujayra immunitetini faollashtiradi. O‘rganilayotgan dorivor o‘simlik materiallari namunalarida zaharli og‘ir metallar (simob, mishyak, kadmiy, qo‘rg‘oshin) miqdori tavsiya etilgan me’yorlardan oshmaydi [3]. Efir moylari - o'simliklar tomonidan ishlab chiqarilgan va o’ziga xos hidini keltirib chiqaradigan organik moddalarning konsentrlangan uchuvchan aromatik suyuqlik aralashmalaridir. Ushbu toifadagi birikmalar ancha yuqori darajada uchuvchanlikka ega va shuningdek, suv bug'lari bilan distillash qobiliyatiga ega bo'lganligi sababli, unga "efir" nomi berilgan. Bundan tashqari, o'zining mustahkamligi bo'yicha bu sinf yog'li o'simlik moylariga o'xshaydi, bu ularga "yog'lar yoki moylar" nomi berilgan. Efir moyi – o’zining uchuvchanligi, moysimonligi, xarakterli aromatik hidga ega ekanligi bilan harakterlanadi. Efir moylari yog’lardan farqli o’laroq dog’qoldirmasdan bug’lanadi. efir moyi o`simliklar dunyosida keng tarqalgan. Tropik va quruq subtropik o`simliklar ayniqsa efir moyiga boy. Hozirgi vaqtda 2500 dan ortiq efir moyi ko`p saqlovchi o`simliklar ma`lum bo`lib, ular turli sinflarga mansub. Asteraceae, Lamiaceae, Apiaceae, Mirtaceae, Rutaceae, Pinaceae, Rosaceae, Cupressáceae, Ranunculuseae va boshqa oilalar vakillari tarkibida efir moyi ko`p miqdorda bo`ladi. O`simliklarda efir moylari gullari, mevalari, barglari, qobig’i va ildiz qismida to`planadi. O`simliklardagi efir moylarining miqdori 0,01% -5% gacha, ba`zi turlar uchun, masalan, chinnigullar kurtaklarida 20% ni tashkil qiladi. Har xil turdagi o`simliklar kamdan-kam hollarda efir moyining tarkibi bir xil bo`ladi. Xatto bir o`simlikda ham turli organlarda turli xil tarkibdagi efir moylari mavjud. Ularning to`planishi va sifat tarkibiga vegetatsiya davriga, tuproq-iqlim va agrotexnik omillar ta`siriga bog’liq ravishda o`zgaradi. Efir moylari oshxona, parfyumeriya, mikroblarga qarshi va oziq-ovqat sanoatida keng qo'llaniladi. Meva va sabzavotlar uchun efir moylari oziq-ovqat konservantlari sifatida ishlatilishi mumkin. Sintetik birikmalar bilan taqqoslaganda, xavfsiz tabiiy manbalardan olingan efir moylari inson salomatligi uchun bezarar hisoblanadi. Efir moylari bir qator faol moddalarga (masalan, terpenlar, terpenoidlar, karotinoidlar, kumarinlar, kurkuminlar) boy bo'lganligi sababli ular kuchli mikroblarga qarshi va saqlovchi ta'sirga ega. MUHOKAMA Xushbo'y va dorivor o'simliklardan olingan efir moylari va ularning tarkibiy qismlari turli patogenlarga qarshi antibakterial, antifungal va saqlovchi xususiyatlarga ega ekanligi isbotlangan. Phlomoides turkumiga kiruvchi Phl. Speciosa turidan quritilgan yer ustki qismidan, Phl. Isochila turidan esa gullagan yangi uzilgan yer ustki qismidan gidroditsillatsiya usuli orqali birinchi marta efir moyi ajratib olindi.

Efir moyini tekshirish uchun O’z FA Biorganik kimyo instituti laboratoriyasida Gaz Xromato-Mass-Spektrometriya (GX-MS)da tekshirildi va quyidagi spektrlar olindi. Abundance

TIC: Pholoides speciosa 1 .D\ data.ms 17.773 18.244 23.603 3e+07

1e+07 20.222 24.678 24.584 24.808 24.733 24.524 24.382 24.271 4.729 14.007 17.457 5000000 17.540 19.541 17.206 16.357 18.107 19.985 22.272 24.139 19.092 18.838 5.855 7.692 7.002 15.208 17.269 17.994 19.035 18.504 21.359 23.893 26.176 3.167 4.323 7.177 5.5036.940 16.885 19.362 19.668 19.496 23.952 26.370 5.285 4.993 6.729 6.049 5.894 8.260 8.316 7.604 8.530 8.408 8.198 7.565 9.729 9.78511.390 13.337 12.656 12.729 13.105 13.172 13.588 17.049 17.327 15.972 16.465 15.505 18.614 20.449 17.884 18.955 17.670 19.627 23.078 27.841 25.43226.953 7.381 6.505 8.718 7.7748.827 12.22713.909 10.865 10.249 4.00 6.00 8.00 10.00 12.00 14.00 16.00 18.00 20.00 22.00 24.00 26.00 28.00 Time--> 1 – rasm. Phlomoides Speciosaning yer ustki qismidan olingan efir moyi GX-MS. Ph.speciosa ning quritilgan yer ustki qismidan GX-MS mass spektrlar bazasi asosida 27 ta modda aniqlandi. 3 - jadval. Ph.speciosa efir moyi tarkibidagi moddalar va ularning foiz miqdori (%). Efir moyi Efir moyi tarkibida tarkibida № Efir moyi tarkibi № Efir moyi tarkibi moddaning moddaning foiz foiz miqdori miqdori (%) (%)

1,2-Benzendikarboksil 1. α - Pinen 0.62 17. kislotasi, bi (2-metilpropil) 19.50 efiri

2. D - Limonen 0.84 18. n-Geksadekan kislotasi 3.99 3.  -Terpinen 0.67 19. Oktadekan, 1-xlor- 0.66

4a, 7-metano-4aH-naft Fenol, 2,6-bi (1,1- [1,8a-b] oksiren, 4. 1.34 20. 0.94 dimetiletil) oktagidro-4,4,8,8- tetrametil-

5. Nonadekan 1.24 21. Geksadekan, 1-xlor- 0.67

Azulen, 1,2,3,3a, 4,5,6,7-oktagidro u-1,4-dimetil-7- 9-Oktadekan kislotasi (S)-, 6. (1-metiletenil) 0.86 22. 1.69 metil efiri -, [1R- (1.alfa, 3a.beta, 4.alfa. , 7.beta.)] - 7. Geksadekan 0.65 23. Metil stearat 9.38 8. Geksadekan 0.87 24. Oktadekan kislota 4.35

Ftal kislotasi, 9. 1.07 25. Geksakozan 1.91 monodesil efiri

Xloroasetik [1,1'-Bifenil] -2,3'-diol, 3,4 kislota, pentadesil 10. 0.77 26. ', 5,6'-tetrakis (1,1- 1.86 efiri dimetiletil) -

Benzoy kislotasi Geksandiol kislotasi, bi(2- 11. 1.97 27. 1.30 1,1-dimetiletil efiri etilgeksil) efiri

Benzoy kislotasi, 12. 1.51 28. Geksakozan 0.97 2-metilpropil efiri

13. Butil benzoat 0.86 29. Bi (2-etilgeksil) ftalat 14.23 Geksadekan 14. kislotasi, metil 13.71 30. Eykosan 5.85 efiri

3-Asetil-2,6- 15. dimetil-2,5- 0.84 31. Tetrakozan 3.71 geptadiyen

Demak, tekshirishlar natijasida quyidagi moddalarning miqdori eng ko’pligi aniqlandi: 1,2- Benzendikarboksil kislotasi, bi (2-metilpropil) efiri- 19.50%, Bi (2-etilgeksil) ftalat – 14.23%, Geksadekan kislotasi, metil efiri – 13.71%, Metil stearat – 9.38%, Eykozan -5.85%, Oktadekan kislota – 4.35%.

TIC: Isochila.D\ data.ms 23.635 17.776 3.5e+07 21.409 18.245 3e+07 19.801

4.00 6.00 8.00 10.00 12.00 14.00 16.00 18.00 20.00 22.00 24.00 26.00 28.00 Time-->

2 – rasm. Ph.Isochila yer ustki qismidan olingan efir moyi spektri. Ph. Isochila ning quritilgan yer ustki qismidan GX-MS lar bazasi asosida 13 ta modda aniqlandi.

4-jadval. Ph. Isochila efir moyi tarkibidagi moddalar va ularning foiz miqdori (%) Efir moyi tarkibi Efir moyi tarkibida Efir moyi tarkibi Efir moyi moddaning foiz tarkibida miqdori (%) moddaning foiz miqdori (%)

Fenol, 4-siklogeksil- 2.71 Oktadekan kislota 3.24

2,2'-Bi-1,3-dioksolan, 1.37 Tetrakozan 9.59 2-fenilGeksadekan kislota, 8.55 Tetrakozan 2.85 metil efiri

1,2-benzendikarbonik 12.53 Bi (2-etilgeksil) ftalat 41.27 kislota, 2-metilpropil efiri L-(+)-Askorbin 2-Metilgeksakozan 3.38 kislotasi 2,6-didekanati 5.29 Geksakozan 1.35 Oktakozan, 2-metil- 1.98

XULOSA Tekshirishlar natijasida quyidagi moddalarning miqdori eng ko’pligi aniqlandi: Bi (2- etilgeksil) ftalat – 41.27%, 1,2-Benzendikarboksil kislotasi, bi (2-metilpropil) efiri- 12.53%, Tetrakozan – 9.59%, Geksadekan kislotasi, metil efiri – 8.55%, Metil stearat – 5.89%, L-(+)- Askorbin kislotasi 2,6- didekanati -5.29%, 2-metilgeksakozan – 3.38%, oktadekan kislota – 3.24%. Taqqoslash natijasida bu ikki o’simlik tarkibida o’xshash moddalar uchrashi birinchi marta aniqlandi.