ASSESSMENT OF THE EFFECTIVENESS OF THE CLINICAL AND PHARMACOECONOMIC ASPECTS OF TOPAMAX IN PATIENTS WITH EPILEPSY

Mazkur ilmiy maqola tibbiyotda keng tarqalgan epilepsiya kasalligi haqida bo‘lib, bu -  kasallik uzoq muddatlar daomida davolash zarur bo‘lgan nerv tizimining keng tarqalgan kasalliklardan biri hisoblanadi. Epilepsiya kasalligi bo‘yicha butun Evropa komissiyasining statistik ma‘lumotlariga qaraganda, dunyoda 50 millionga yaqin odamlarda epilepsiya uchraydi. Epilepsiya kasalliklarining rivojlanishida nasliy, irsiy omillar va travmalardan so‘ng, infektsion kasalliklardan so‘ng,  miyaning perinatal shikastlanishi sabab bo‘ladi. Hozirgi davrda epilepsiya bilan og‘rigan bemorlar Evropa mamlakatlarda ortib bormoqda.

EPILEPSIYA BILAN OG'RIGAN BEMORLARDA TOPAMAX DORI VOSITASINING KLINIK VA FARMAKOEKONOMIK ASPEKTLARINING SAMARADORLIGINI BAHOLASH Arslonova Rayxon Rajabboevna Samarqand Davlat Tibbiyot Universiteti Farmakologiya kafedrasi assistenti Narmetova Sevara Yangiboyevna Samarqand Davlat Tibbiyot Universiteti Farmakologiya kafedrasi assistenti https://doi.org/10.5281/zenodo.7979000 Annotatsiya: Mazkur ilmiy maqola tibbiyotda keng tarqalgan epilepsiya kasalligi haqida bo9lib, bu - kasallik uzoq muddatlar daomida davolash zarur bo9lgan nerv tizimining keng tarqalgan kasalliklardan biri hisoblanadi. Epilepsiya kasalligi bo9yicha butun Evropa komissiyasining statistik ma9lumotlariga qaraganda, dunyoda 50 millionga yaqin odamlarda epilepsiya uchraydi. Epilepsiya kasalliklarining rivojlanishida nasliy, irsiy omillar va travmalardan so8ng, infektsion kasalliklardan so8ng, miyaning perinatal shikastlanishi sabab bo9ladi. Hozirgi davrda epilepsiya bilan og'rigan bemorlar Evropa mamlakatlarda ortib bormoqda. Kalit so9zlar: Epilepsiya, topamax dori vositasi, kasallik,tutqanoq xurujlari

"*Е!А Э((Е&В!"%& !+Е%)  (А$ А"Э"!" +Е%) А%#Е&"В #$Е#А$А&А &"#А А% ' #А*Е!&"В % Э#Е#%Е А==>FаFиO: 4AA4S A4GKA4S EF4FPS CBE6Sщ9A4 D4ECDBEFD4A9AAB@G 6 @98<J<A9 ;45B?964A<R QC<?9CE<9= - B8AB@G <; D4ECDBEFD4A9AAOI ;45B?964A<= A9D6AB= E<EF9@O, >BFBDB9 A9B5IB8<@B ?9K<FP 8?<F9?PAB9 6D9@S. %B7?4EAB EF4F<EF<>9 6DBC9=E>B= >B@<EE<< CB ;45B?9649@BEF< QC<?9CE<9=, B>B?B 50 @<??<BAB6 K9?B69> 6B 6E9@ @<D9 EFD484RF QC<?9CE<9=. В D4;6<F<< QC<?9CF<K9E><I D4EEFDB=EF6 CD<A<@4RF GK4EF<9 A4E?98EF69AAO9, A4E?98EF69AAO9 H4>FBDO < CBEFFD46@4F<K9E><9, CBE?9 <AH9>J<BAAOI ;45B?964A<=, C9D<A4F4?PAO9 CBD4:9A<S 7B?B6AB7B @B;74. В A4EFBSщ99 6D9@S K<E?B 5B?PAOI QC<?9CE<9= D4EF9F 6 96DBC9=E><I EFD4A4I. лNGевые Eл>ва: QC<?9CE<S, ?9>4DEF6B FBC4@4>E,5B?9;AP, CD<EFGCO EG8BDB7

EVALUATION OF THE EFFECTIVENESS OF CLINICAL AND PHARMACOECONOMIC ASPECTS OF THE DRUG TOPAMAX IN PATIENTS WITH EPILEPSY Abstract: This scientific article is about epilepsy, which is common in medicine, and this is one of the common diseases of the nervous system, which need to be treated in the daomi for long periods of time. According to statistics from the entire European Commission on epilepsy, about 50 million people in the world have epilepsy. The development of epilepsy is caused by perinatal brain damage after progeny, hereditary factors and trauma, and after infectious diseases. Currently, patients with epilepsy are increasing in European countries. Key words: epilepsy, topamax medication, disease

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Epilepsiya MAT-ning organik kasalligi bo9lib, qaytalanuvchi tutqanoq xuruji bilan, bolaning his-tuyg9u, xulq, harakat va sezuv sohasidagi funksiyalar sezilarli darajada o9zgaradigan, po9stloq neyronlarigina qisqa muddat hosil bo9ladigan uchqunlar natijasida

miya bioelektrik ritmining buzilishlari bilan xarakterlanadi. Epilepsiya bolalarda 4 baravar ko9proq uchraydi. Epilepsiya 0-4 yoshgacha bo9lgan bolalarda 67%, 5-9 yoshgacha bo9lgan bolalarda 20,4%, 10-14 yoshgacha bo9lgan bolalarda 22,6% uchraydi.Tekshiruvlar shuni ko9rsatadiki, ekzogen omillarning MAT-ga ta9siri, epilepsiyaning kelib chiqishida asosiy ahamiyat kasb etadi.Epileptiform talvasalar miya organik zararlanishining dastlabki belgisi bo9lishi mumkin. Nasliy, irsiy omillar epilepsiyaga olib keluvchi sabablarning 10% ni tashkil qiladi. Epilepsiya bilan davolangan 104 ta 3 yoshgacha bo9lgan bolalarning 30 tasida irsiy omillar borligi aniqlangan. Epilepsiyaning o9zi naslga berilmaydi. Ko9pincha epilepsiya alkogolizm, migren, shizofreniya bilan birgalikda kuzatilishi mumkin.Yakunin Yu.A (1976) tahlillari shuni ko9rsatadiki, 687 bemorning 28,9% travmalardan so9ng, 14,9% infeksion kasalliklardan so9ng, 44,3% miyaning perinatal shikastlanishi sababli epilepsiya bilan azob chekkan. Hozirgi davrda epilepsiya bilan og'rigan bemorlar soni oshib bormoqda shuning uchun to9g9ri davolash muhim hisoblanadi. TADQIQOT MATERIALLARI VA METODOLOGIYASI Tutqanoq kasalligini antikolvulsantlar bilan davolash reabilitatsiyaning boshlang9ich bosqichi hisoblanadi va bu ko9p hollarda davolash reabilitatsion jarayonning natijasini belgilaydi. Hozirgi vaqtda an9anaviy dori vositalari yordamida 30% bemorlarda tutqanoqni bartaraf qilib bo9lmayapti. Shuning uchun medikamentoz davolash choralariga rezistent tutqanoq formalari va xurujlarini davolash va to9ldiruvchi samaraga erishish uchun yangi avlod dorivorlari o9rganilib, ishlab chiqarilyapti. Keyingi yillarda Rossiya farmasevtik bozorlarida Topamax dori vositasi paydo bo9ldi (Janssen-Pharmaceutical), Belgiya, Shveytsariya. Kimyoviy tuzilishi bo9yicha topamax sulfamatlashgan monosaxaridlar sinfiga kiradi. U aralash ta9sir mexanizmi bilan harakterlanadi – GAMK-ergik, antiglumatergik, neyroprotektiv, psixotrop, ko9proq normotipik samara bilan. Topamaxning epilepsiyaga qarshi aktivligi, GAMK aktivligining potentsirlanish, natriyli va kaliyli kanallarga bloklovchi ta9siriga asoslangan, bu eng avvalo retseptorlar sezgirligining glutamate-tutqanoq aktivligini aktivlashtiradigan mediatorning kontakt bilan aktivlanishiga to9sqinlik qiladi. Bu samaralar preparatni qon plazmasidagi konsentratsiyasiga bog9liq. Oshqozon ichak yo9llaridan 81% so9riladi, plazma oqsillari bilan 13-17% bog9lanadi, metabolizmga uchraydi. Topamaxni ferment-indutsirlaydigan preparatlar bilan birga ishlatganda uning metabolizmi 50%ga oshadi. Topamax va uning metabolitlarini asosiy chiqarish yo9li buyraklar hisoblanadi. Plazmadan yarim chiqarish davri kattalarda 21 soat, bolalarda topamax klerinsi yuqori va yarim chiqarish vaqti qisqaroq. Topamaxning farmakokinetikasi kattalarda va bolalarda maxalliy xarakterga ega. Shuning uchun uning qon plazmasidagi miqdorini nazorat qilish talab qilinmaydi. Davolash boshlanishida sutkasiga 2 marta beriladi. Kattalarda 25-50 mg sutkasiga, bolalarda 0.1- 1 mg/kg dan boshlanadi. Tavsiya qilinadigan summalar doza 200-400 mg sutkasiga (5-9 mg/kg) ni tashkil qiladi. Topamax tarkibida 25, 50, 100, 200, 300 va 400 mg aktiv modda tutadigan qobiq bilan o9ralgan tabletkalar shaklida chiqariladi. Yangi avlod preparatlarini aprobatsiya qilishda davolash qiymatini ham hisobga olish kerak va ularni bemorlar uchun qulay bo9lish choralarini topish kerak. Hozirgi tekshirishdan maqsad topamaxni an9anaviy boshqa talvasaga qarshi vositalar bilan birga va monoterapiya rejimida qo9llaganda turli yoshdagi bemorlarda klinik va farmakoekonomik aspektlarining samaradorligini baholashdan iborat. Tekshirishlar rejasida topamax qabul qilganda JSST KJ-100 metodikasi bo9yicha bemorlarning yashash sifatini aniqlash ham kirgan edi. Topamax bilan 18

yoshdan 69 yoshgacha (o9rta yosh) bo9lgan xuruj chastotasi 1oydan har kungacha bo9lgan simptomatik tutqanoq bilan xastalangan 48ta bemor – 23ta kattalar (10 erkak va 13 ayol) va 4 yoshdan 15 yoshgacha kasallikning an9anaviy talvasaga qarshi terapiyaga rezistent kasallik formalari bilan xastalangan 25ta bolani davoladik. Bolalarda 7ta absanslar, 10ta atipik absanslar, 7ta murakkab parseal talvasalar, 18ta talvasa va 8ta mioklonik talvasalar kuzatildi. Monomorf xurujlar 4ta bemor bolada kuzatildi, 15ta bolada – 2 tur xurujlar, 6 tada – uch xil xurujlar kuzatildi. Kattalarda parsial va tarqalgan xurujlar (22ta bemor) absanslar va mioklonik xurujlar (ayrim hollarda) kuzatildi. Kattalarda kasallikning kechishi 11 yilga teng bo9lib, ularning ko9pchiligining klinik ko9rinishi polimorf xurujlar bilan kuzatilgan. Topomaxni monoterapiya rejimida 10 ta bemor, politerapiya shaklida 13ta bemor qabul qilgan. Monoterapiyada topomax dozasi 50-225 mg, politerapiyada 50-600 mg (1-5 mg/kg) ni tashkil etgan. Boshlang9ich dozasi 25-50 mg bo9lib, bemorlar uni ikki marta qabul qilganlar, titrlash kadami 3-5 kun. Politerapiyada bemorlar topamaxdan tashqari, valproatlar, karbamazepin, barbituratlar, benzodeazepin qabul qilganlar. Politerapiyada antikonvulsantlarni bemorlar dorixonalardan bepul olganlari uchun topamax bilan davolash birmuncha arzonga tushdi, chunki sutkasiga topamaksning dozasi 200 mg dan qabul bemorlar politerapiyaga o9tkazildi. Bolalarga kelsak, ular topamaksni boshqa preparatlar bilan kombinatsiyada qabul qildilar (valproatlar, karbamazepin, lamotridjoin). Bu guruxga kasallik davomiyligi o9rtacha 5.5 yilni tashkil qildi. Tutqanoq shakllari bo9yicha bemor bolalar quyidagicha bo9lindi: fokal – po9stloq 11 (44%), bunda peshonada joylashishi 6 tada, tepada – 3tada, aniq lokalizatsiyasiz – 2, mioklonik absanslar bilan – 7 (28%) birlamchi tarqalgan talvasa xurujlari bilan – 3 (12%), Lennoks-Gasto sindromi – 3 (12%), Unferrixt-Lundborg mioklonus tutqanoq – 1(14%). Klinik kuzatishlar muddati 3 oydan 6 oygachani tashkil qildi. TADQIQOT NATIJALARI VA MUHOKAMA Natijalar – katta yoshdagi bemorlar guruhida 95.7% turli rivojlangan ijobiy natija, 17.4% bemorlarda xurujlarning 25% ga kamayishi, 8.7% bemorlarda 50% kamayishi, 43.5% bemorlarda – 75% ga, 26.1% bemorlarda esa xurujlar umuman to9xtadi. Topamax kattalarda tarqalgan talvasali, parsial va ikkilamchi tarqalgan xurujlarni davolashda samaraliroq bo9lib chiqdi. Bu natijalarni umumlashtirib shunday xulosaga kelish mumkinki 20-33% bemorlarda ayrim turdagi ayrim turdagi xurujlarni to9liq bartaraf qilinishiga erishildi. 67-93% bemorlarda esa xurujlar soni ma9lum darajada pasaydi. Bolalar guruxida xurujlarning to9liq bartaraf qilinishi 4ta bolada (16%) qayd etildi, 50% ga kamayishi, 13tada (52%) ko9tarilib, 8tasida (32%) samara kuzatilmadi. Xurujlar to9liq bartaraf qilingan bolalarning birortasida miokloniyalar bo9lmagan lekin hammasining klinik ko9rinishida talvasa xurujlari bo9lgan. Bolalarning bu guruhida ikki xil xuruj turidan ortiq bo9lmagan, Topamax bilan davolashda rezistent bolalarda esa uch xildagi ortiq xurujlar ustunlik qilgan. Preparat bolalarda xurujlarini hamma turida samarali natija ko9rsatadi: aloxida xurujlarning butunlay yo9qolishi 10-28.5% ma9lum miqdorda kamayishi – 39-62.5% 5 (21.7%) katta yoshdagi bemorlarda nojuya ta9sirlar kuzatildi: 2tasida moniterapiya fonida,3 tasida politerapiya fonida (2 holatda finlepsin bilan qo9shilganda, 1 holatda finlepsin va barbituratlar bilan). Finlepsin bilan politerapiya shaklida topamax qabul qilgan 1 bemorda psixotrop qo9zg9alish va psixotik simptomatika rivojlanganligi tufayli preparat man qilindi va bu ko9rinishlar yo9qoldi. Boshqa nojuya tasirlaridan ko9proq qo9l-oyoqlarda va yuzda parestiziyalar, uyquchanlik, o9ylash qobiliyatining buzilishlari kabi subyektiv sezgilar kuzatilgan. Samaralar dozaga bog9liq bo9ladi, dozasini kamaytirilganda yoki sekinroq titrlashda ular kamayadi yoki yo9qoladi.

Bolalar guruhida nojuya tasirlar yoki kognitiv funksiyalarning yomonlashuvi kuztilmagan. Aksincha 15ta (60%) bemorda Topamax buyurilganda psixik holatlar yaxshilangan – kayfiyatining yaxshilanishi, hayotiy aktivlikning oshishi qayd qilingan, ba9zi hollarda xotiraning yaxshilanishi kuzatilgan (ba9zi xurujlar saqlanganda ham). Bolalarda axvolining yaxshilanishining asosiy ko9rsatgichi bo9lib, EEG-dagi epileptic o9zgarishining ijobiy tomonga o9zgarishi hisoblanadi. EEGning to9liq normaga kelishiga 19(76%) bolalarda topamaxning 1-2 hafta o9rtacha terapevtik dozalarda (4-5 mg/kg) qabul qilganda erishildi. Epileptic o9choq peshonada joylashganda va ikkilamchi bilateral sinxironizatsiya lo9rinishlarida maksimal samara kuzatildi. EEGning fokal statusining oldingi holatga qaytishi Topamax bilan davolashga rezistent bo9lib qoldi. Bizga ma9lumki, hozirgi vaqtda qo9llanilayotgan hamma antikolvulsantlar Landolt EEGsiga salbiy tasir ko9rsatadi. Topamax bilan davolashda bunday ko9rinishlar kuzatilmaydi. Topamax bilan davolashning yuqori klinik samaradorligining va kam harajatliligi bunday davolash, bemorlar guruhida, iqtisodiy ustuvorlikka egaligidan dalolat beradi. XULOSA O'tkazilgan tekshirishlar shuni ko9rsatdiki Topamax bilan davolash katta odamlarda tarqalgan talvasali va ikkilamchi tarqalgan parsial xurujlarni davolashda yuqori samarali ekanligini namoyish qildi. Bu ayrim xurujlarni 21.4-33.3% ga bartaraf qilib va 66.6 – 85.5% bemorlarda turli darajadagi tuzalish imkonini berdi. Foydalanilgan adabiyotlar ro8yxati 1. Bakuns G.O., Burd G.S., Vayntrub M.Ya. i dr. Jur. Nevrologii i psixiatrii, 1995 g., t. 95, № 3, str. 41-44 2. Voronova T.A. - «Antikonvulsanti v psixiatricheskoy i nevrologicheskoy praktiki». Pod red. A.M.Veyna i S.N.Mosolova, S-P6, 1994, str. 3-30. 3. Volf P. - Jur. Nevropatologii i psixiatrii, 1993 g., № 1, str. 36- 38. 4. Eli M.J., trayrer Dj.X. Protivosudorojnaya terapiya. M., 1983 g 5. V.V.Kalinin, Ye.V.Jeleznova i dr. - Monoterapiya parsialnix form epilepsii topamaksom. Jur. Nevrologii i psixiatrii, 7, 2018 g. 6. S.A.Gromov, R.A.Xarionova dr. - Topamaks v sisteme medikamentoznogo lecheniya epilepsii. 3. 2020 g. 7. K.Yu.Muxin, L.Yu.Gluxova Topamaks pri monoterapii epilepsii. Jur. Nevrologii i psixiatrii. 8. 2018 g. 8. Rajabboevna A. R. et al. THE IMPORTANCE OF COMPLEX TREATMENT IN HAIR LOSS //Web of Scientist: International Scientific Research Journal. – 2022. – &. 3. – №. 5. – %. 1814-1818. 9. Aslam I. et al. Novel oral anticoagulants for treatment of deep venous thrombosis and pulmonary embolism //Eurasian Research Bulletin. – 2021. – &. 1. – №. 1. – %. 59-72. 10. Jiyanboevich Y. S., Rajabboevna A. R., Salimovna N. Z. Study Of Anti-Inflammatory Properties Of Paranitrophenylgyoxilic Acid Thyosemicarbase //European Journal of Molecular & Clinical Medicine. – 2020. – &. 7. – №. 3. – %. 2711-2715. 11. Rajabboevna A. R., Farmanovna I. E., Ergashboevna A. Z. YOD TANQISLIGI FONIDA BOLALARDA SHAKLLANISH VA RIVOJLANISH BUZILISHLARNING O9ZIGA XOS XUSUSIYATLARI //BARQARORLIK VA YETAKCHI TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY JURNALI. – 2022. – %. 350-352.

12. Jiyanboyevich Y. S., Aslam I., Rajabboevna A. R. The Comparison Between Management Versus Percutaneous Coronary Intervention (PCI) Patients With Coronary Artery Disease (CAD) //The American Journal of Medical Sciences and Pharmaceutical Research. – 2021. – &. 3. – №. 06. – %. 189-194. 13. Rajabboevna A. R., Suyunovich B. E. The Significant Significance of the Medicinal Plant in Zizyphus in Lowering Blood Pressure //Scholastic: Journal of Natural and Medical Education. – 2023. – &. 2. – №. 4. – %. 169-171. 14. Baxodirovna S. D., Rajabboevna A. R. GIPERTONIYA KASALLIGIDA KALTSIY KANALLARI ANTAGONISTLARINI QO'LLANILISHI //BARQARORLIK VA YETAKCHI TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY JURNALI. – 2022. – %. 485-488. 15. Atabaevich S. M., Rajabboevna M. D. REFLECTION OF THE RESEARCHERS WORKS ABOUT THE FIRST URBAN DEVELOPMENT AND STATEHOOD PROBLEMS IN THE LOWER AMUDARYA REGION //EPRA International Journal of Socio-Economic and Environmental Outlook (SEEO). – 2022. – &. 9. – №. 12. – %. 38-44.