O‘ZBEK TILIDA LEKSEMALARNING LISONIY-KOGNITIV TAHLILI (HAYVON HARAKATINI IFODALOVCHI SO‘ZLAR MISOLIDA)

Maqolada o‘zbek tilida hayvon harakatlarini ifodalovchi leksemalar lisoniy-kognitiv yo‘nalishda tadqiq etilgan bo‘lib, ushbu so‘zlarning tarixiy-etimologik, semantik-stilistik hamda  ular  ishtirok etgan og‘zaki, yozma nutqqa oid  matnlarning yaratilishi, qabul qilinishining  psixolingvistik  jihatlari tadqiq etilgan

O`ZBEK TILIDA LEKSEMALARNING LISONIY-KOGNITIV TAHLILI (HAYVON HARAKATINI IFODALOVCHI SO`ZLAR MISOLIDA) Turg`unova Dildora Rahmatjonovna ADU lingvistika yo`nalishi magistranti https://doi.org/10.5281/zenodo.7852475 Annotatsiya: Maqolada o`zbek tilida hayvon harakatlarini ifodalovchi leksemalar lisoniy-kognitiv yo`nalishda tadqiq etilgan bo`lib, ushbu so`zlarning tarixiy-etimologik, semantik-stilistik hamda ular ishtirok etgan og`zaki, yozma nutqqa oid matnlarning yaratilishi, qabul qilinishining psixolingvistik jihatlari tadqiq etilgan. Kalit so`zlar: leksik maydon, steriotip, ssenariy, geshtalt, skript, leksik-semantik guruh, etnolingvistika, psixolingvistika. ЛИНГВО-КОГНИТИВНЫЙ АНАЛИЗ ЛЕКСЕМ УЗБЕКСКОГО ЯЗЫКА (НА ПРИМЕРЕ СЛОВ, ВЫРАЖАЮЩИХ ДВИЖЕНИЕ ЖИВОТНЫХ) Аннотация: В статье в лингвокогнитивном направлении исследуются лексемы, обозначающие движения животных в узбекском языке, и историко-этимологические, семантико-стилистические аспекты этих слов, а также психолингвистические аспекты создания и рецепции текстов, связанных с ними. к устной и письменной речи, в которой они участвовали. Ключевые слова: лексическое поле, стереотип, сценарий, гештальт, сценарий, лексико-семантическая группа, этнолингвистика, психолингвистика. LINGUISTIC-COGNITIVE ANALYSIS OF LEXEMES IN THE UZBEK LANGUAGE (IN THE EXAMPLE OF WORDS EXPRESSING ANIMAL MOVEMENT) Abstract: In the article, the lexemes representing animal movements in the Uzbek language are researched in the linguistic-cognitive direction, and the historical-etymological, semantic-stylistic aspects of these words, as well as the psycholinguistic aspects of the creation and reception of texts related to oral and written speech in which they participated. researched. Keywords: lexical field, stereotype, script, gestalt, script, lexical-semantic group, ethnolinguistics, psycholinguistics.

KIRISH Tilning eng asosiy vazifasi kommunikativlikdir. Chunki til birinchi navbatda muloqot qilish uchun zarur. Borliqda ifodalangan har qanday so`zning ong bilan, tasavvur bilan bog`lanadigan obrazlari mavjud. Masalan, ot, tuya so`zlari hayvon, yo`rtmoq, yo`rg`alamoq, bo`zlamoq, kishnamoq; qumron, qimiz, qazi, go`sht; nor, bo`z, qorabayir; qora, malla, targ`il; arqonlamoq, egarlamoq, minmoq, sog`moq; teri, yag`ir, tuyoq, dum va shu kabi leksik-semantik maydonlarni hosil qiladi. Bu leksik-semantik maydonlar hayvonlarning tasviri, uning tuzilishi bilan ham bog`liq, maslan, ikki o`rkachli (tuya), uloqchi (ot) kabi. Shuningdek u o`zi bilan bog`liq bo`lgan, inson tomonidan bajariladigan minmoq, egarlamoq, arqonlamoq, sotib olmoq, sotmoq, so`ymoq kabi harakatlarni ham ifodalaydi. Yuqorida keltirib o`tgan har bir so`zimiz yantoqni yedi, kavsh qaytardi, uloqda o`zdi, kishnadi, bo`zladi, qulunladi, bolaladi, shaklidagi ssenariylarni yaratadi. Ushbu ssenariylardagi asosiy harakatni amalga oshirilishi, hayvon tomonidan bajarilishi va shu holatda xotirada saqlanishi skriptdir. Turli tillarda ifodalanadigan hayvonlar masalan, ot, tuya bilan bog`liq bo`lgan bilimlar, ularning nomlari, ulardan olinadigan mahsulotlar nomlari, harakatxususiyatlari bitta tasvirga birlashib geshtaltni yuzga keltiradi.

TADQIQOT MATERIALLARI VA METODOLOGIYASI Harakatni ifodalovchi so`zlar leksik zaxiramizning eng kata qismini tashkil qiladi desak, mubolag`a bo`lmaydi. Chunki ssenariylar natijasida albatta, biror predmet haqida harakat yoki holat ifodalanadi.

It leksemasi termin sifatida dastlab qadimgi turkiy tilga oid mabaalarda qo`llangan. Ilk bor “Devonda” ït (it, kuchuk) shaklida qayd etilib, (DLT,I,71) asosan ov qilishda, qo`riqlashda foydalaniladigan uy hayvoni ma’nosini ifodalagan: It kӭjikkä japïshdï –it ovga yopishdi. (japïshur, japïshmaq) (DLT, III, 77). Keyinchalik “Qutadg`u bilig” da bu leksemaning ma’nodoshi kӧpäk so`zi ham qayd etilib, ikkalasi ham iste’molda bo`lgan. Kӧpäk teg ürarlär (it kabi hurishadi). Bu so`z XIII-XIV asr eski turkiy til obidalarida ham qo`llangan1 Boshqa turkiy tillarda, xususan Usmonli Turk tilida ham kӧpek so`zi mavjud bo`lib, u xuddi o`zbek tilidagi singari it so`zi bilan birgalikda barobar qo`llangan (tr.m.wikipedia.org) . Mahmud Qoshg`ariyning “Devon” nini o`rganish jarayonida zoologik terminni boshqa turkiy tillarda, o`zbek tilida ham qo`llanadigan ko`ppak shakliga oid misol mavjud emasligini kuzatamiz. Bu esa ko`ppak so`zini muallif qayd etgandan so`ng paydo bo`lgan, degan xulosaga kelishimizga asos bo`ladi. “Devonda” da aynan it hayvoning ovoz harakatini ifodalovchi kӭritti (kӭritur, keritmäk), qïstashdï (qïstashur, qïstashmaq); ürarlär, ǰaңïladï (ǰaңïlar ǰaңïlamaq), siңilädi (siңilär siңilämäk), ulïdï (ulïshur, ulïshmaq) kabi leksemalar berilgan.

Tadqiqotimizda hayvon harakatlarini ifodalovchi umumiy leksemalarni ovoz harakatlarini ifodalovchi leksemalar leksik-semantik guruhiga to`xtalamiz.

It hayvoni ovoz harakatini ifodalovchi leksemalar: angillamoq, akillamoq, hovullamoq, vovillamoq, vakillamoq,vangillamoq, uli tortmoq, xirillamoq, ovullamoq, uvillamoq, irillamoq, irildamoq, g`ingshimoq; o`v tortish,ulush, irildamoq, ing`ramoq, urmak; kӭritti (kӭritur, keritmäk), qïstashdï (qïstashur, qïstashmaq); ürarlär, ǰaңïladï (ǰaңïlar ǰaңïlamaq), siңilädi (siңilär siңilämäk), ulïdï (ulïshur, ulïshmaq).

Itlar o`zlarining tovush qonuniyatidan ustalik bilan foydalanadilar. Xirillamoq, irillamoq kabi past tovushlar odatda tahdid, g`azab, tajovuzkorlik ehtimolini ko`rsatadi. Baland tovushlar esa itga yaqinlashishga imkon beradi, yoki yaqinlashish xavfsizligini bildiradi. “Ang-ang” qilmoq (O`TIl, I, 83). Itning iltijoli yalingansimon ovoz chiqarishi angillash deyiladi. Hozir esa ularga qarab iltijoli angilladi. Lekin mo`ysafidlar og`ir qadamlar bilan uning yonidan o`tishar edi. (“Izbosar” hikoya). Oqtosh nari ketishini xayoliga keltirmay, tag`in suykala boshlagan edi, Karim podachi etigi uchi bilan turtib yubordi. Joni og`rigan Oqtosh angillagancha onasi tomon pildirab qochdi (“Oqbo`yin”). Cho`ponlar qo`rqmas itni ovozidan farqlasa bo`ladi deydilar. Cho`ponlarda angillagan it qo`rqoqligini bildiradi, degan qarash ham mavjud.Masalan, bo`g`ziga og`iz solgan joyida Malla ayanchli angillab yubordi. Itning angillagani – yengilgani. Keyin g`olibona hurib, tevarakka mag`rur nazar tashladi. (N.Norqobilov, “Oqbo`yin”)

Vangillamoq “vang-vang” degan ovoz chiqarmoq. U g`ingshib hura boshlagan ona itni mo`ljalga oldi. Qoq peshonasidan o`q yegan it “vang” degancha ohista quladi., bir-ikki oyoq silkib jim qoldi. (N. Norqobilov, “Oqbo`yin”) . Bu so`z itga nisbatan qo`llanib, yoqimsiz ovoz chiqarmoq ma’nosini ifodalaydi. Qadimgi turkiy tilda siңilädi (siңilär, siңilämäk)

Эгамова Ш. Алишер Навоий асарлари тилидаги қадимги туркий лексика тадқиқи.- Тошкент: Фан, 2008. -Б shaklida qo`llanib, itning alamdan baqirishini ifodalagan. Misol: ït siңilädi (DLT, 3, 413). Bu leksema shakldoshlik xususiyatiga ega bo`lib, itning ovozini ifodalashdan tashqari suvning muzlashi, quloqning chingillashini ham ifodalagan. Qadimgi turkiy tilda Mahmud Qoshg`ariy tomonidan jaңïladï leksemasi ham qayd etilgan. Bu so`z itning rasmiy hurish ovozidan boshqacha ekanligi ko`rsatib o`tilgan. Misol: ït ǰaңïladï – it urishib vingishladi.(DLT, 3, 411) Devon tilida ǰaңïlamaq harakat fe`lining ikki ma’nosi mavjud bo`lib, ular 1) “vingishlamoq”; 2) “baqirmoq” insonga nisbatan haqoratli so`z so`zlaganda qo`llangan “ta`lim ǰaңïladïң” (ko`p vag`illading) (DLT, 3, 411) Tahlil etilayotgan leksema qadimgi turkiy tilda itning ovozidan tashqari haddan ortiq haqoratli so`z so`zlagan insonga nisbatan ham qo`llangan. Bu “ko`p gapirma”, “ko`p vag`illama” shaklidagi yoqimsiz ovoz chiqargan insonning nutqiga ko`rsatuvchi pragmatik maqsadlarni ifodalaydi. Siңilämäk fe`lining uchta ma`nosi mavjud bo`lib, bular 1) it ovoziga; 2) suvning muzlashiga; 3) quloqning chingillashiga qo`llangan. Navoiy asarlari tilida bu leksemalar nofaol. O`zbek tilining izohli lug`atida ham tahlilga olingan leksemalar yuqoridagi ma`nolarni ifodalash uchun berilmaydi. Jonli tilda esa “vingishladi” leksemasi it hayvoniga nisbatan saqlanib qolgan, “vang`illadi”leksemasi esa, texnikaga nisbatan qo`llanib qadimgi turkiy tildagi ma`nolarini yo`qotganini guvohi bo`lamiz. Shu o`rinda aytib o`tish joizki, tahlil etilayotgan leksemalarning “ovoz” semasi davrlar osha o`z ma`nosini saqlab qolgan.

Ma`lumki, inson turmush tarzining o`zgarish yangi so`zlarni iste’molga olib kirilishini taqazo etadi. Bu esa tilning ijtimoiyligini asoslaydi. Leksik qatlamning muntazam ravishda o`zgarib borishi, albatta, etnik asos bilan chambarchas bog`liq. So`zlarni fonetik jihatdan davrlar mobaynida muayyan o`zgarishlar kasb etishi, ma`noni kengayishi va torayishi, ma`noni hech qanday o`zgarishsiz saqlanib qolishi o`zbek tilida hayvonlar harakatini ifodalovchi so`zlar doirasida ham tadqiq etish zarurligini ko`rsatadi.

Qadimgi Navoiy asarlari tili Ma’nosi Hozirgi o`zbek tili turkiy til

ǰaңïladï (ǰaңïlar baqirdi qo`llanmagan Vingishladi ǰaңïlamaq)

Siңilädi qo`llanmagan vang`illamoq Chiyilladi (siңilär siңilämäk)

TADQIQOT NATIJALARI Akillamoq so`zi itning hurishini bildirib, äk (äk-äk) taqlid so`zidan illa qo`shimchasini qo`shish yo`li bilan yasalgan. Hadeb vovillamoq, vakillamoq; ko`chma ma’noda hadeb yig`layvermoq, arillayvermoq (go`dak haqida) (O`TIL, I, 62). Ayniqsa, darvoza ochilgan kezlari o`zini qo`yarga joy topolmay qoladi: sakraydi, irg`ishlaydi, akillaydi, irillaydi, goho bo`ynini siqib turgan arqonni g`ajiydi – xalos bo`lishga jon-jahdi bilan urinadi (N. Norqobilov, “Oqbo`yin”). Nutqimizda itning bo`lar-bo`lmasga hadeb vovullash holati uslubiy maqsadda insonga nisbatan qo`llanib, ikki xil ma’noni ifodalaydi: 1) bema’ni gaplarni ko`p gapirish holati – “E, akillayverma, Safar!-dedi buqoq, -biz nima deyapmiz-ku sen nima deyapsan. (A. Qahhor “Mehrobdan chayon”); 2) adresantning adresatga bo`lgan xurmatsizlik, norozilik, ma’nosi yuzaga chiqadi “ hozir kelib qolsa, rosa akillaydi” (So`zlashuvdan). Bu so`z asosan so`zlashuv uslubida qo`llanadi. Akilladi, akillayverma kabi leksik vositalar matn tarkibida qo`llanganda quyidagi mazmuniy munasabatlar yuzaga chiqadi:

1) bir necha bor davom etgan harakat va holatdan norozilikni; 2) nutq yoqmaydigan mavzuda ifodalanayotganligi; 3) “boshqa so`zlama” degan qat’iy inkor; 4) salbiy uslubiy baho Shuningdek, bunday leksemalar nutqda har qanday odamning so`zlash harakati va holatiga nisbatan qo`llanmaydi, aksincha, retsipiyent va produtsiyent o`rtasidagi aniq nutqiy vaziyat talab etadi, oldindan bir-birini tanishlik, “yaqinlik’, “bahs-munozara”, “jiddiy tortishuv” kabi psixolingvistik munosabatlar ham yuzaga chiqadi: “E, akillayverma, Safar! - dedi buqoq, – biz nima deyapmiz-ku, sen nima deyapsan! (A. Qahhor “Mehrobdan chayon”. )

O`zbek tilida hovullamoq leksemasi kam qo`llanib, aynan vovullamoq; g`oyat achchiqlanmoq, o`ta darajada g`azablanmoq ma’nosini ifodalaydi (O`TIL, 5, 587) Vovullamoq so`zi shevada ovullamoq shaklida ham qo`llanadi. Aynan vovullamoq. (O`TIL, III, 82). Bu leksemalar keyinroq paydo bo`lib, qadimgi turkiy til, eski o`zbek adabiy tili manbaalarida qayd etilmaydi. Bu esa hovullamoq, ovullamoq etnolingvistik birliklarini vovullamoq leksemasining dialektal shakli deb belgilashimizga asos bo`ladi. G`azablangan kuchuklarning hovullashi, tomoshabinlarning qiyqirishi ko`kni qoplaydi (Oybek, Tanlangan asarlar)

Itning ovoziga nisbatan vovullamoq so`zi ham qo`llanadi. Bu so`z o`zbek tilining izohli lug`atida quyidagicha ifodalanadi: “vov-vov” degan ovoz chiqarmoq; xurmoq ( it haqida) (O`TIL, I, 464). Misol: Darvozadan bironta sharpa sezar-sezmas, darrov zanjirlarini shildiratib, turumga yopishib vovullay boshlaydi (G’afur G`ulom). Qadimgi turkiy tilda kӭritti (kӭritur, keritmäk) (DLT,II, 352) shaklida turkiy so`zlar devonida qayd etilgan bo`lib, vovullatdi degan ma’noni ifodalaydi . Ol ïtïn kӭritti- u itini vovullatdi. Xalq dostonlarimizda ham qayd etilgan vovullamoq so`zi o`zining juda uzoq tarixga ega: Shunda habarga Elomon degan bir kishi kelgan edi. Qaysi bir kecha itlar vovullab, hurib bir kishining tovushi chiqdi (“Alpomish”). Mahmud Qoshg`ariy qarluqcha kӭritti (kӭritur, keritmäk”) so`zining pragmatik xususiyatlari haqidagi dastlabki ma’lumotlarni ko`rsatib o`tgan. Devonda xalq tilida o`rinsiz so`zlarni gapiradigan, maqtonchoq, laqma insonlarga nisbatan qo`llanadigan “ko`p karillama” iborasining yasalishiga asos bo`lgan deya izohlanadi.

Vovullamoq so`zi “vov-vov” tadliq so`zidan yasalgan bo`lib, ko`chma ma’noda insonga nisbatan salbiy munosabatni ko`rsatish maqsadida qo`llanadi. Bunda adresatning ovoz tembrini yuqoriligi ko`rsatish bilan birga, shu holatni yuzaga chiqaruvchi sabab omili inson ya’ni – nutq qaratilgan shaxs ekanligi aks etadi: [Eshon] – Senga kim qo`yibdi bunday gaplarni!-deb vovullab berdi. (P. Tursun, “O`qituvchi”).

Nutqiy harakatni ko`rsatuvchi vovullamoq, akillamoq, vakillamoq, leksik birliklarida “nasihat qilmoq”, “norozi bo`lmoq”, “yig`lamoq”, arxisemalari mavjud. Qiyoslang: Oqbo`yin akillashdan charchab, yana timirskilana boshlaganida qiya ochiq eshikka ro`baro`bo`ldi (N. Norqobilov, “Oqbo`yin”); Qoraxat kelgan kuni so`kkanimning alamini olyapti. - Voy ablah-ey! – Cholim do`stining yelkasiga qoqdi. – Qo`yaver, it akilladi qo`ydi-da. (O`.Hoshimov, “Ikki eshik orasi”) Yuqoridagi misollarning birinchisi og`zaki nutqqa, ikkinchisi esa yozma nutqqa oid bo`lib, ikkisida ham akillamoq leksemasi qo`llangan. Birinchi gapda bu so`z bosh ma’noni, itning “behudaga vovullashi” ni; yozma nutqqa oid misolda esa okkazianal ma’noni ifodalagan. Har ikki akillamoq leksemasi orqali “behuda ovora bo`lmoq”, “biror natijaga erisha olmaslik” kabi mazmun anglashiladi. Ikkinchi gapda qo`llangan it akilladi qo`ydida konstruksiyasi orqali quyidagi axborotlar mavjud:

1) nutq qaratilgan shaxsni hayvonga o`xshatish 2) uning gapirishini itning akillagan ovoziga o`xshatish 3)behuda ovora bo`lishi 4) biron natija chiqmasligi 5) beparvolik 6) ruhiy dalda berish kabi psixolingvistik bilimlar yuzaga chiqadi.

MUHOKAMA Akillayvermoq so`zi nutqda ko`chma ma’noda dag`al bo`lar bo`lmas gaplarni gapirmoq, vaysamoq, valdiramoq ma’nolarini ifodalashini yuqorida ko`rib o`tdik. O`zbek tilida go`dakning hadeb yig`layverishi, hech narsaga ovunmay yig`lashda davom etishi akillayvermoq so`zi orqali ifodalanadi (“O`zbek tilining izohli lug`ati” I, 62-b). Bu leksik birlikni go`daklarning yig`lashiga nisbatan qo`llaganimizda “yoqimsizlik”, “bezor bo`lish” kabi mazmuniy munosabatlar aks etishi bilan birga salbiy uslubiy baho ham aks etadi. Xuddi shunday mazmuniy munosabatlar vakillamoq leksemasi orqali ham ifodalanadi.

Uvullamoq Cho`ziq “uv” degan ovoz chiqarmoq ulimoq itdan ham ko`ra ko`proq bo`ri va chiyabo`ri, it, tulkining ovoziga nisbatan qo`llanadi. Qadimgi turkiy tilda ulïdï (ulïshur, ulïshmaq) shaklida qo`llangan. Mahmud Qoshg`ariy bu leksemani bo`rining ovoziga bo`ri ulïdï; ulïshdï – ulishdi. Bo`ri barcha ulïshdï – hamma bo`rilar ulishdi (ulïshur, ulïshmaq) (DLT, I, 176); itning ovoziga, odamning alamdan baqirib yig`lashiga(DLT, 3, 272) nisbatan qo`llanishini ko`rsatadi. Biroq devonda oxirgi ikki ma’nosiga misol berilmagan. Bu so`z keyinchalik eski turkiy tilda, Alisher Navoiy asarlarida o`v- tartish: O`vidan tushub bog`aro zilzila, Choqin shaklidin bo`ynida silsila (ANATIL,III, 603) shaklida qayd etiladi. O`zbek tilida bugun ham ulimoq aynan uvlamoq shaklida (O`TIl. IV, 287) ham, ulimoq shaklida ham qo`llanib kelmoqda. Faqat, ulimoq bo`ri va tulkilarning cho`ziq uv tortishini ifodalaydi. Itning ovoziga nisbatan juda kam holatlarda qo`llanadi. Yaqindagi chiroq miltirab turgan qo`rg`onda it ulidi. (S.Anorboyev, “Hukm”) Uli tortmoq aynan uv tortmoq (O`TIL, 4,278) shaklida itning ovoz harakatini ifodalaydi. Bugun o`zbek tilida uv tortmoq, uvlamoq so`zlari it, bo`ri, chiyabo`ri, tulkining ovoz harakatini ifodalashini, uli tortmoq esa itning ovozini ifodalashga nisbatan qo`llanadi. Unda bunda yaqin qishloqda itlarning yalqovlik bilan uli tortgani quloqqa chalindi (O`TIL, 4, 278) // Shu kunlarda Oqbo`yin tutqunlikdan ham ko`ra issiqdan behad azob tortardi. Gohida azbaroyi chidolmaganidan tumshug`ini ko`kka ko`tarib mungli uvlab yuborardi. (N.Norqobilov, “Oqbo`yin”); O`rikzorda ikki-uch mart chiyabo`ri uvlagani eshitildi. Ertalab havo tund, osmonni past tushgan bulutlar qoplab olgan, ayvonda chumchuqlar chirqillashardi. Uv solmoq (yoki tortmoq) “Uv” degan cho`ziq ovoz chiqarmoq (O`TIL, IV, 261) Ovul tinch , goho uzoqda, Allonbiy qo`rasi tomondan bo`ri uv tortardi. (Asqad Muxtor, “Qoraqalpoq qissasi”); Uvlamoq aynan uvillamoq. Uvlab yig`lamoq, uvlab qoldi bir to`da mal’un bo`rilar (O`TIL, IV, 262)

Alisher Navoiy dard bilan ohista yig`lamoq so`zining ma’nosini ifodalash uchun igranmoq, ulumoq leksemalarini qo`llagan2. Shuningdek “fig`on ayla” leksemasini insonning dod-faryodini aks ettirishiga, eshakning hangrashiga, itning uvillashiga nisbatan ham qo`llaydi. Masalan: Itlar aylab motam ko`p fig`on (“Navoiy asarlari tilining izohli lug`ati”, III tom 351-b)

Ҳамидов З ., Холбоева М. Алишер Навоийнинг синонимлардан фойдаланиш маҳорати. Т.: Мериус. 2010.- Б

Hozirgi o`zbek tilida it hayvoni ovoz harakatini ifodalash maqsadida har ikki leksema qo`llanadi: Lallaymay, boshidan tut!-deya buyurdi Salom duxtir - ustiga minib ol. U (duxtir) imillagancha yaradagi qurt va sochma o`qlarni bittalab terarkan, Oqbo`yin ustidan Rasulni itqitib yubormoqqa intilar, to`lg`onar, ingrar, g`ingshir, Salom do`xtirga yeb-yutib qo`ygudek tikilardi.(N,Norqobilov, “Oqbo`yin”) . Alisher Navoiy asarlari tilida ulush leksemas nola chekmoq, dod-voy qilmoq; uvillamoq, uvillashmoq, ulimoq (Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug`ati”, 3-tom, 287-b) kabi ma’nolarni ifodalaydi. Navoiy asarlari tilida itning ovoz harakatini ifodalash shakliga quyidagicha misol uchraydi: Har oqshom usruklardin horij tarona telba itlar ulishqandin nishona. Bu odatdagi vovillash yoki akillash ovozidan ko`ra farqli bo`lib,unda “jismoniy azoblanish” semasi mavjud.

Vakillamoq qo`llanishi akillamoq (O`TIL, I, 436) Uzoq (Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug`ati”, 3-tom, 287-b): Yaqindan boshqa itlar ham vakillashib, unga ovoz bera boshladi (Gazetadan). Bu leksema ham ko`chma ma’noda insonning yoqimsiz gaplarni tinimsiz gapirishiga nisbatan qo`llanib salbiy uslubiy bahoni aks ettiradi:bolalik qilib vakilladi (So`zlashuvdan) Taqliq so`zdan yasalgan fe’lni xurmoq shaklda ham qo`llaymiz. ko`chma ma’noda o`shqirmoq, qopmoq.

O`zbek tilida “dodlamoq” leksemasi o`zida “norozi bo`lmoq”, “e’tiroz bildirmoq”, shuningdek, “yig`lamoq” semalarini ifodalaydi. Masalan: Eng qizig`i devor boshida o`qtin-o`qtin ko`rinish beradigan babaq xo`roz. U o`ziga hayratomuz tikilib turgan Oqbo`yinga boshini u yonbu yon burib anchayin qarab qo`yadi-da, qanotlarini tap-tap qoqqancha, birdan qichqirib qoladiki, sho`rlikk Oqtosh jur’atsizligiga yarasha o`lgudek bo`shang– salga dodlaydi (N. Norqobilov, “Oqbo`yin”).

Yuqoridagi misolda “yig`lamoq”semasining lug`aviy darajalanishini ko`rsatayotgan “dodlamoq” leksemasi uslubiy maqsadda itga nisbatan qo`llanib, uning yig`lashini emas, balki chidamsizligini, arzimas harakat-holatlarga ham akillayverishini ifodalagan. Alillamoq so`zining o`rnida qo`llangan. Negaki, borliqda hech bir hayvonning ovoz harakatlari “dod-dod” tovushiga taqlid shaklida uchramaydi.

O`zbek tilida itning ovoziga nisbatan qo`llanuvchi xirillamoq fe’lining birgalik nisbatdagi shakli xirillashmoq so`zi (O`TIL, IV, 400) ham mavjud. Bu so`z xir-xir tovushiga taqlid so`zidan yasalgan Itlar bir-biriga xirillashdi. Bu leksemani faqat birgalik nisbatda qo`llaganimizda it hayvonining ovozi bilan bog`liq ma’nosi ifodalanadi. Ko`chma ma’noda so`zlashuv uslubida qo`llanib, birov bilan aytishmoq, urushmoq, janjallashmoq ma’nolari shakllanadi. Harakat nomi xirillamoq shaklida esa itning tovushini mutlaqo ifodalamaydi. Masalan, tashqarida kimningdir xirillagani eshitildi // tashqarida (itlar) xillashdi. Bunday shaklda boshqa tovushlarga taqlid ma’nosi birinchi planga chiqadi. E’tibor bering: Xirillamoq Qiyin-qistov bilan jonini siqmoq, mavh etmoq M: Qo`y bog`izlamoq, bog`izlangan qo`ydek xirillamoq (O`TIL, I, 168-b). Shuningdek, xirillamoq so`zi insonga nisbatan qo`llanib tomoqning xirillashini, ovozning tebrini, tovush paychalarining shikatlanganini ifodalaydi. So`zlashuv tilida birdan ortiq kishilarning o`zaro nizolashuvida g`ijillashmoq, xirillashmoq so`zlari “janjal” arxisemasini ifodalaydi:

Olamning lisoniy manzarasida o`zbek tilida irillamoq so`zi itning ovozini ifodalaydi. Bu so`z o`zbek tilining izohli lug`atida “Ir-r-r” degan ovoz chiqarmoq, hurmoq ma’nolarini ifodalaydi. (O`TIL, ) Ertasi Xidir xira boshliqto`rtta otliq itlarni kamardan topishdi. Oqbo`yin qochmadi. Orqa oyog`ini sudrab bazo`r odimlayotgan Qoplonning girdini aylanib, tahdidli irilladi.(N. Norqobilov, “Oqbo`yin”). Alisher Navoiy asarlari tilida irilda shaklida uchraydi: Gohi g`azab bilan irildab, Gardun asadi sori xirildab. ( “Navoiy asarlaritilining izohli lug`ati”, IV tom 229-b). O`zbek tilida irillamoq leksemasi ishtirok etgan matnlarda xarkterni anglatuvchi, ochib beruvchi xususiyatlar mavjud. Itning shunday harakatiga nisbatan “urushmoq” semasi insonning so`zlashuv harakatiga, so`zlash ohangiga ko`chirilib, salbiy ma’no ifodalab keladi. Hayvonot dunyosi til munosabatlariga ham o`zining ta’sirini ko`rsatadi. Shu asosdan o`zbek tili leksik fondida zoonim komponentli etnolingvistik birliklar, maqollar, iboralar, o`xshatishlar vujudga kelgan. Itning ovozini ifodalovchi bu leksema uning xarakterini ham ifodalaydi.

G`ingshimoq Uvlash, vovullashdan ko`ra ingrashga yaqinroq tovush chiqarmoq; ma’nosiz yoki ma’nosini ilg`ab bo`lmaydigan tovushlar chiqarmoq; ko`chma salbiy ma’noda zorlanuvchi, bo`lmag`ur gap qilmoq (O`TIL, V, 477) past ovoz chiqarmoq, bezovtalanmo In yonidagi chirkin xashaklar ustida cho`zilib yotgan ona it bezovta g`ingshigandan so`nggina qadam tovushlari kelayotgan tomonga o`g`irildi. (N.Norqobilov, “Oqbo`yin”)

Hurmoq so`zi hur - “vovulla”, “akilla” so`zini anglatadi. Endi birodar, men sizga aytsam, o`zingizdan ham o`tdi-da. Ko`rib turib bormadingiz-a. It boshi bilan kuchugungiz chopib keldi. – Endi u – it! Shu! O`z oti bilan – it! Bo`lgan-bo`lmaganga aralashib, hurib yotadi.(T. Murod “Ot kishnagan oqshom”) Shu topda, qishloqning darbadar itlari avjga kelgan, har tomondan hurishlarini yuksaltirganlar, tor ko`chaning tugalishidagi soy hamma uxlab jim bo`lganda haybatli ovozini boricha qo`yib yuborib, och yo`lbarsday guv-guv bo`kirardi. Qadimgi turkiy tilda hurishdi so`zi qïstashdï qïstashur, qïstashmaq ( DLT, 2, 258) shaklida qayd etilgan, lekin bu so`z itdan boshqa hayvonlarning ham hurishiga nisbatan qo`llangan. Shunday bo`lsa-da, Devonda itning ovoziga nisbatan qo`llangan faol so`z sifatida ko`plab misollarni uchratamiz: Їt qamug`tumlïg`dïn qïstashdï – hamma itlar sovuqdan hurdi (DLT, 2, 258). Shuningdek Mahmud Qoshg`ariy tomonidan itning ovoz chiqarishini lisoniy jihatdan ifodalovchi ӧrdi so`zi ham qayd etilgan. Bu so`z ko`p ma’noli so`z bo`lib, Devonda olovga nisbatan “pufladi”; itga nisbatan “hurdi” (DLT, 1,177) kabi ma’nolarini ifodalaydi. XI asrda ür tarzida talaffuz qilingan. Alisher Navoiy asarlari tilida urmak so`zi aynan hurmoq, ulimoq (ANATIL, III, 297) shaklida qo`llanib, u unlisining XI asrdagi yumshoqlik belgisi yo`qolgan. Misol: Yilon netgay urib nesh ajdahoni, It urmak birla yonmas karvoni (A.Navoiy). Alisher Navoiy xurush // xoro`sh ~ ayla; qil leksik birliklarini qichqirish, hayqirish, shovqin-suron; to`polon, janjal kabi ma’nolarda qo`llaydi (ANATIL, III, 435) Biroq bu leksemani itning ovoziga nisbatan qo`llanganlik holatini kuzatmaymiz: Atridin dahrni muattar qil. Bulbulig`a baland ayla xuro`sh, Sol xuro`shi bila ulus aro jo`sh. (A.Navoiy, “Sabbai sayyor”) Keyinchalik so`z boshidagi h undoshi qo`shilib, hurmoq shakliga kelgan va bugungi kunda ham itning ovoziga nisbatan “vov-vov”, “ak-ak”, “vak-vak” va shu kabi tovushlarni umumlashtiruvchi leksema sifatida hurmoq so`zi qo`llanadi.

MUHOKAMA Tukiy xalqlar leksik fonida jumladan, o`zbek tilida ham qo`llanadigan it kabi hurmoq, itdek akillamoq, qopmoq, irillamoq kabi o`xshatishlar, maqollar, iboralar kabi etnolingvistik birliklar ishtirok etgan og`zaki va yozma nutqqa oid matnlarda “charchamoq”, “sadoqat bilan hizmat qilmoq”, “janjal ko`tarmoq”, “vahima qilmoq” kabi inson xarakterini aks ettiruvchi psixolingvistik ma’lumotlar aks etadi. Masalan, egasidan rag`bat olgan it battar hurar iborasiga e’tibor beradigan bo`lsak, unda oddiy xizmatchi, yoki kimningdir himoyasi ostida bo`lgan insonning “homiysi” tomonidan iliq munosabat ko`rsatilayotgani, va bu “e’tibordan” ilhomlanib boshqalarga yomon munosabatda bo`lishini ko`rsatadi.

It hayvonining ovoz harakatini ifodalaovchi LSG tashkil etgan leksemalar bugungi kunda o`zbek tilida ham qo`llanib kelayotgani, hamda ulardagi yuz bergan semantik o`zgarishlarni jadval asosida izohlashimiz mumkin.

O`zbek tilining izohli Qadimgi turkiy til Navoiy asarlari tili Mazmuni lug`ati kӭritti (kӭritur, – vovillamoq Vovillatdi keritmäk) qïstashdï (qïstashur, Hurmoq qïstashmaq); ur ( urmak) Hurmoq hurishadi ürarlär (ko`plikda) ǰaңïladï (ǰaңïlar ǰaңïlamaq) – – vingishladi

siңilädi (siңilär – – vang`illamoq siңilämäk) ulïdï (ulïshur, daxshatli ulush (ulimoq) Ulimoq ulïshmaq) vovilamoq “ir-r-r”degan – irilda Irillamoq ovoz chiqarmoq ing-ng-ng degan – ing`ramoq – ovoz chiqarmoq cho`ziq “uv-v- – uvillamoq villamoq yoki uvlamoq v” degan ovoz chiqarmoq hovullamoq (kam – – vovullamoq qo`llanadi) – – xirillashmoq vovullamoq “xir-r-r” degan – – uli tortmoq ovoz chiqarmoq – – vakillamoq ayn uv tormoq – – akillamoq – – Angillamoq Vovullamoq “ang-ng-ng” uv solmoq (yoki uv – – degan ovoz tortmoq) chiqarmoq. “uv-v-v” degan – – – cho`ziq ovoz chiqarmoq. Jadvalga e’tibor bering: Yuqoridagi misollardan it hyvonining ovozini ifodalovchi lelsemalarda nafaqat semantik, balki fonetik jihatdan o`zgarishlar ro`y berganligi ko`rinadi. Qadimgi turkiy tilda qo`llangan it hayvonining ovoz harakatini ifodalovchi ayrim leksemalar Navoiy davri tilida fonetik o`zgarishga uchragan holatda o`tgan. Quyidagi jadvalda so`z o`rtasi (inlaut) dagi fonetik o`zgarish unlilar tizimida ham mavjud bo`lganiga oid misol bilan tanishamiz. ulïdï (ulïshur, ulush (ulimoq) Ulimoq dahshatli vovilamoq ulïshmaq)

XULOSA Xulosa o`rnida shuni aytish mumkinki, o`zbek tilida hayvonlar harakatini ifodalovchi leksemalar milliy-madaniy xususiyatlarga ega. Ular xalqning tarixiy- lisoniy manzarasini aks ettiradi.