<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD with MathML3 v1.3 20210610//EN" "JATS-journalpublishing1-3-mathml3.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:ali="http://www.niso.org/schemas/ali/1.0/" article-type="research-article" dtd-version="1.3" xml:lang="uz">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">research-focus</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Research Focus International Scientific Journal</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Research Focus</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="epub" publication-format="electronic">2181-3833</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Ilm-fan va innovatsiyalar akademiyasi</publisher-name>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="doi">10.66073/researchfocus.v5i2.2014</article-id>
      <article-id pub-id-type="other" assigning-authority="relibrary.uz">REL-A-013321</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="oak">
          <subject>06.00.00</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="uz">ОРОЛБЎЙИ ҲУДУДЛАРИДА КРОТАЛАРИЯ (CROTALARIA JUNCEA) ЎСИМЛИГИНИ ПАРВАРИШЛАШНИНГ САМАРАДОРЛИГИ</article-title>
        <trans-title-group xml:lang="en">
          <trans-title>THE EFFECTIVENESS OF CULTIVATING THE CROTALARIA (CROTALARIA JUNCEA) PLANT IN THE ARAL SEA REGIONS</trans-title>
        </trans-title-group>
        <trans-title-group xml:lang="ru">
          <trans-title>ЭФФЕКТИВНОСТЬ ВОЗДЕЛЫВАНИЯ РАСТЕНИЯ КРОТАЛЯРИЯ (CROTALARIA JUNCEA) В РАЙОНАХ ПРИАРАЛЬЯ</trans-title>
        </trans-title-group>
      </title-group>
      <contrib-group content-type="author">
        <contrib contrib-type="author">
          <string-name>Negmatova Surayyo Teshayevna</string-name>
          <aff>Qishloq xo‘jaligi fanlari doktori, professor. Paxta seleksiyasi, urug‘chiligi va yetishtirish agrotexnologiyalari ilmiy-tadqiqot instituti, loyiha rahbari.</aff>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <string-name>Xalikov Bahodir Meylikovich</string-name>
          <aff>Qishloq xo‘jaligi fanlari doktori, professor. Paxta seleksiyasi, urug‘chiligi va yetishtirish agrotexnologiyalari ilmiy-tadqiqot instituti, laboratoriya mudiri. ORCID: 0000-0002-7323-4516</aff>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <string-name>Xalilova Nargiza Jalilovna</string-name>
          <aff>Qishloq xo‘jaligi falsafa fanlari doktori, katta ilmiy xodim. Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar instituti ORCID: 0009-0001-1208-5983</aff>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub" iso-8601-date="2026-03-05">
        <day>05</day>
        <month>03</month>
        <year>2026</year>
      </pub-date>
      <pub-date date-type="collection">
        <year>2026</year>
      </pub-date>
      <volume>5</volume>
      <issue>2</issue>
      <fpage>39</fpage>
      <lpage>47</lpage>
      <permissions>
        <license xlink:href="https://creativecommons.org/licenses/by/4.0">
          <ali:license_ref>https://creativecommons.org/licenses/by/4.0</ali:license_ref>
          <license-p>Ushbu asar Creative Commons Attribution 4.0 International litsenziyasi asosida litsenziyalangan.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <self-uri xlink:href="https://relibrary.uz/REL-A-013321/"/>
      <abstract xml:lang="uz">
        <p>Ушбу мақолада Орол бўйи ҳудудларида саҳроланиш, деградация жараёнлари, сув ресурсларининг кескин камайганлиги натижасида шўрланиш ва туз қолдиқларини кўпайиши ва бу муаммоларни ечими сифатида қурғоқчиликка ва шўрга чидамли тропик ўсимлик – кроталария (Crotalaria juncea L.) ни туз қолдиқларини камайтиришдаги роли ҳамда деградацияга учраган, шўрланган ерларда кроталария экиш ўсимлик қопламаси зичлигини оширишига, тупроқда намлик тўпланишига ва чўл яйловлари экосистемасига ёрдам бериши баён қилинган. Кроталария уруғини экишда Геогумат стимулятори билан ишлов бериб, ўсув даврининг ғунчалаш ва гуллаш фазаларида NPK - 20% коплекс ўғит билан гектарига 1,5 кг меъёрда барг орқали озиқлантирилганда ҳайдов қатламларида озиқа моддаларнинг ҳаракатчан шаклларидан нитратли азот миқдори мавсум бошига нисбатан 1,31 мг/кг га; ҳаракатчан фосфор 1,28 мг/кг ва алмашинувчи калий миқдори 12,0 мг/кг га кўпайганлиги; тупроқ таркибидаги тузларининг миқдори 0-30 см тупроқ қатламида умумий тузлар миқдори 0,283 %, тупроқ таркибидаги CaSO4, NaSO4, NaCl, MgSO4, MgCl2 тузлари 0,008-0,010 %, қуруқ қолдиқ – 0,598; компонентлар йиғиндиси – 0,583% гача камайиб, шўрланиш даражаси кучли шўрлангандан ўртача шўрланганга ўзгарганлиги аниқланган. Кроталария парваришлашнинг тупроқ хоссаларига ижобий таъсири натижасида 2 йилда ўртача 117,6-127,6 ц/га кўк масса ҳосили олиниб, ўғит меъёри гектарига 1,0 кг дан 1,5 кг гача оширилганда 2,5-10,0 ц/га, Геогумат стимулятори қўлланганда эса 1,8-4,2 ц/га қўшимча кўк масса ҳосили етиштириш илмий асослаб берилган.</p>
      </abstract>
      <trans-abstract xml:lang="en">
        <p>This article sets out the processes of desertification and degradation in the Aral Sea regions, the increase in salinization and salt residues as a result of the sharp reduction of water resources, and, as a solution to these problems, the role of the drought- and salt-tolerant tropical plant crotalaria (Crotalaria juncea L.) in reducing salt residues, as well as the way in which sowing crotalaria on degraded, saline lands contributes to increasing the density of the plant cover, to the accumulation of moisture in the soil and to the ecosystem of desert pastures. It was established that when crotalaria seed was treated with the Geogumat stimulator at sowing and foliar feeding was applied with NPK-20 % complex fertilizer at a rate of 1.5 kg per hectare in the budding and flowering phases of the growing period, in the plough layers, among the mobile forms of nutrients, the amount of nitrate nitrogen increased by 1.31 mg/kg in comparison with the beginning of the season, mobile phosphorus by 1.28 mg/kg and exchangeable potassium by 12.0 mg/kg; the salt content of the soil decreased in the 0–30 cm soil layer to a total salt content of 0.283 %, the CaSO4, NaSO4, NaCl, MgSO4 and MgCl2 salts in the soil to 0.008–0.010 %, the dry residue to 0.598 and the sum of the components to 0.583 %, whereby the degree of salinity changed from strongly saline to moderately saline. As a result of the positive influence of crotalaria cultivation on soil properties, an average green-mass yield of 117.6–127.6 centners per hectare was obtained over 2 years, and it was scientifically substantiated that when the fertilizer rate is raised from 1.0 kg to 1.5 kg per hectare an additional green-mass yield of 2.5–10.0 centners per hectare is produced, and when the Geogumat stimulator is applied an additional 1.8–4.2 centners per hectare.</p>
      </trans-abstract>
      <trans-abstract xml:lang="ru">
        <p>В данной статье изложены процессы опустынивания и деградации в районах Приаралья, увеличение засоления и солевых остатков в результате резкого сокращения водных ресурсов, а также — в качестве решения этих проблем — роль засухо- и солеустойчивого тропического растения кроталярия (Crotalaria juncea L.) в снижении солевых остатков и то, как посев кроталярии на деградированных, засолённых землях способствует повышению плотности растительного покрова, накоплению влаги в почве и экосистеме пустынных пастбищ. Установлено, что при обработке семян кроталярии стимулятором Геогумат и листовой подкормке комплексным удобрением NPK - 20 % в норме 1,5 кг на гектар в фазы бутонизации и цветения вегетационного периода в пахотных слоях среди подвижных форм питательных веществ количество нитратного азота увеличилось на 1,31 мг/кг по сравнению с началом сезона, подвижного фосфора — на 1,28 мг/кг, а обменного калия — на 12,0 мг/кг; содержание солей в почве в слое 0–30 см снизилось: общее содержание солей — до 0,283 %, соли CaSO4, NaSO4, NaCl, MgSO4, MgCl2 в составе почвы — до 0,008–0,010 %, сухой остаток — до 0,598, сумма компонентов — до 0,583 %, при этом степень засоления изменилась с сильнозасолённой на среднезасолённую. В результате положительного влияния возделывания кроталярии на свойства почвы за 2 года получен урожай зелёной массы в среднем 117,6–127,6 ц/га, и научно обосновано получение дополнительного урожая зелёной массы 2,5–10,0 ц/га при повышении нормы удобрения с 1,0 кг до 1,5 кг на гектар и 1,8–4,2 ц/га при применении стимулятора Геогумат.</p>
      </trans-abstract>
      <kwd-group xml:lang="uz">
        <kwd>Crotalaria juncea L.</kwd>
        <kwd>Оролбўйи</kwd>
        <kwd>деградaция</kwd>
        <kwd>Геогумат ва Фертилайф стимуляторлари</kwd>
        <kwd>NPK -20% комплекс ўғити</kwd>
        <kwd>суспензия</kwd>
        <kwd>агрокимё</kwd>
        <kwd>шўрланиш типи</kwd>
        <kwd>туз қолдиқлари</kwd>
      </kwd-group>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Crotalaria juncea L.</kwd>
        <kwd>the Aral Sea region</kwd>
        <kwd>degradation</kwd>
        <kwd>Geogumat and Fertilife stimulators</kwd>
        <kwd>NPK -20% complex fertilizer</kwd>
        <kwd>suspension</kwd>
        <kwd>agrochemistry</kwd>
        <kwd>salinization type</kwd>
        <kwd>salt residues</kwd>
      </kwd-group>
      <kwd-group xml:lang="ru">
        <kwd>Crotalaria juncea L.</kwd>
        <kwd>Приаралье</kwd>
        <kwd>деградация</kwd>
        <kwd>стимуляторы Геогумат и Фертилайф</kwd>
        <kwd>комплексное удобрение NPK -20%</kwd>
        <kwd>суспензия</kwd>
        <kwd>агрохимия</kwd>
        <kwd>тип засоления</kwd>
        <kwd>солевые остатки</kwd>
      </kwd-group>
    </article-meta>
  </front>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="r1">
        <label>1</label>
        <mixed-citation>Пухальский Я.В., Воробьев Н.И., Лоскутов С.И. Кроталярия ситниковая (Crotolaria juncea L.) - новая бобовая культура в россии: характеристика и перспективы возделывания. Сельскохозяйственная биология, 2024, том 59, №1, с. 3-21. <pub-id pub-id-type="doi">10.15389/agrobiology.2024.1.3rus</pub-id></mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r2">
        <label>2</label>
        <mixed-citation>Jessica Michelle Massey. Yevaluation of a New Sunn Hemp (Crotalaria juncea L.) Cultivar in Alabama. Auburn, Alabama December 13, 2010. R. 101.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r3">
        <label>3</label>
        <mixed-citation>Schomberg H.H., Martini N.L., Diaz-Perez J.C., Phatak S.C., Balkcom K.S. and Bhardwaj H.L. Potential for using sunn hemp as a source of biomass and nitrogen for the Piedmont and Coastal Plains regions of the Southeastern USA. Agron. J. 99: 2007. R. 1448-1457. <pub-id pub-id-type="doi">10.2134/agronj2006.0294</pub-id></mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r4">
        <label>4</label>
        <mixed-citation>Maroyi A. Crotalaria juncea L. In: Brink M. &amp; Achigan-Dako Ye.G. (Editors). PROTA (Plant Resources of Tropical Africa/Ressources végétales de l’Afrique tropicale), Wageningen, The Netherlands 2011. P. 76.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r5">
        <label>5</label>
        <mixed-citation>Cantrell K. B., Bauer P. J. and Ro K. S. “Utilization of summer legumes as bioenergy feedstocks,” Biomass and Bioenergy, vol. 34, no. 12, 2010. R. 1961–1967. <pub-id pub-id-type="doi">10.1016/j.biombioe.2010.08.005</pub-id></mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r6">
        <label>6</label>
        <mixed-citation>Юливаси З. Ем-хашак ўсимлик Crotalaria alata L.-такрорий экин сифатида қўлланилиш имкониятлари. //Ўзбекистон аграр фани хабарномаси. Тошкент-2012. № 1-2 (47-48), 7-9 б.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r7">
        <label>7</label>
        <mixed-citation>Cherr. C.M., Scholberg J.M. and McSorley R. Green manure approaches to crop production: a synthesis. 2006. R. 302-319. <pub-id pub-id-type="doi">10.2134/agronj2005.0035</pub-id></mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r8">
        <label>8</label>
        <mixed-citation>Hinds, J., K. H. Wang, S. P. Marahatta, S. L. F. Meyer, and C. R. R Hooks. Sunn hemp cover cropping and organic fertilizer yeffects on the nematode community under temperate growing conditions. Journal of Nematology 45: 2013. R. 265-271.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r9">
        <label>9</label>
        <mixed-citation>Cho A. H., Chase C. A., Treadwell D. D., Koenig R. L., Morris J. B. and Morales-Payan J. P. “Apical dominance and planting density еffects on weed suppression by sunn hemp (Crotalaria juncea L.),” HortScience, vol. 50, no. 2, 2015. R. 263–267. <pub-id pub-id-type="doi">10.21273/hortsci.50.2.263</pub-id></mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r10">
        <label>10</label>
        <mixed-citation>Бабаева З.А. Кроталария (Crotalaria juncea) ўсимлигининг қишлоқ хўжалигидаги аҳамияти. “SCHOLAR” multidisciplinary Scientific Journal. 2023. Volume 1. Issue 10. Aprel 20. 10-16 б.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r11">
        <label>11</label>
        <mixed-citation>Негматова С.Т., Ҳолиқова Д., М.Чориева. Тупроқ унумдорлиги ва пахта ҳосилдорлигини оширишда нўананавий экинларнинг роли. Пахтачиликнинг инновaцион ривожланиши: назарий ва амалий тамоиллар. Халқаро Пахта кунига бағишлаб ўтказилган илмий-амалий анжуман материаллари. 2022 йил 7 октябр. 52-54 б.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r12">
        <label>12</label>
        <mixed-citation>Ёқубов Г.Қ., Негматова С.Т., Нуруллаева М. Тупроқлар мелиоратив ҳолатини яхшилашда кроталария (Crotalariya juncea L.) ўсимлигининг роли. “Озиқ-овқат хавсизлигини таъминлашда деградatsiяга учраган тупроқларнинг интеграллашган бошқаруви ва мелиорatsiяси: янги ёндашувлар ва инновaцион ечимлар” мавзусидаги Халқаро илмий-амалий конференцияси маърузалар тўплами 22 апрел-Халқаро ер куни. 2023 й. 260-265 б.</mixed-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
</article>
