<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD with MathML3 v1.3 20210610//EN" "JATS-journalpublishing1-3-mathml3.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:ali="http://www.niso.org/schemas/ali/1.0/" article-type="research-article" dtd-version="1.3" xml:lang="ru">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">research-focus</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Research Focus International Scientific Journal</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Research Focus</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="epub" publication-format="electronic">2181-3833</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Ilm-fan va innovatsiyalar akademiyasi</publisher-name>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="doi">10.66073/researchfocus.v5i1.2007</article-id>
      <article-id pub-id-type="other" assigning-authority="relibrary.uz">REL-A-013315</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="oak">
          <subject>18.00.00</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="ru">ВЛИЯНИЕ КЛИМАТА НА АРХИТЕКТУРУ ПАМЯТНТИКА РАБАТ-И-МАЛИК В УЗБЕКИСТАНЕ</article-title>
        <trans-title-group xml:lang="en">
          <trans-title>THE INFLUENCE OF CLIMATE ON THE ARCHITECTURE OF THE RABAT-I-MALIK MONUMENT IN UZBEKISTAN</trans-title>
        </trans-title-group>
        <trans-title-group xml:lang="uz">
          <trans-title>IQLIMNING O‘ZBEKISTONDAGI RABOTI MALIK YODGORLIGI ME‘MORCHILIGIGA TA‘SIRI</trans-title>
        </trans-title-group>
      </title-group>
      <contrib-group content-type="author">
        <contrib contrib-type="author">
          <string-name>Ирина Вагифовна Габибова</string-name>
          <aff>PhD по архитектуре, профессор международного университета КИУТ в Ташкенте, кафедра архитектуры и градостроительства, Ташкент, Узбекистан</aff>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <string-name>Зияда Абдулазиз кизи Гаффарова</string-name>
          <aff>Магистрант международного университета КИУТ в Ташкенте, кафедра архитектуры и градостроительства, Ташкент, Узбекистан</aff>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub" iso-8601-date="2026-02-05">
        <day>05</day>
        <month>02</month>
        <year>2026</year>
      </pub-date>
      <pub-date date-type="collection">
        <year>2026</year>
      </pub-date>
      <volume>5</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>340</fpage>
      <lpage>349</lpage>
      <permissions>
        <license xlink:href="https://creativecommons.org/licenses/by/4.0">
          <ali:license_ref>https://creativecommons.org/licenses/by/4.0</ali:license_ref>
          <license-p>Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution» («Атрибуция») 4.0 Всемирная.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <self-uri xlink:href="https://relibrary.uz/REL-A-013315/"/>
      <abstract xml:lang="ru">
        <p>Статья рассматривает влияние изменений климата на архитектурный памятник Караван-Сарай Рабат-и-Малик, построенный в XI веке в Навоийской области Узбекистана и включенный в предварительный список Всемирного наследия ЮНЕСКО. В условиях Центральной Азии, где температура растет почти в три раза быстрее глобального среднего, а засухи и экстремальные погодные явления усиливаются, памятник подвергается значительным угрозам. Основные факторы воздействия включают почвенную солефикацию, вызванную подземными солеными водами, которая приводит к эрозии необожженного кирпича и глины; экстремальную жару, вызывающую высыхание и растрескивание материалов; сильные ветры и пыльные бури, способствующие механическому износу руин; а также вариабельность осадков, приводящую к водному повреждению и подтоплению. Эти процессы особенно актуальны для археологических объектов в регионах Навои, Хорезма и Бухары, где аналогичные памятники уже демонстрируют признаки разрушения. Авторы анализируют потенциальные последствия для сохранения культурного наследия, включая потерю исторической ценности и влияние на туризм, и предлагают меры по адаптации, такие как мониторинг, вентиляция фундаментов и международное сотрудничество для реставрации. Исследование подчеркивает необходимость интеграции климатических рисков в стратегии охраны наследия Узбекистана.</p>
      </abstract>
      <trans-abstract xml:lang="en">
        <p>The article examines the impact of climate change on the architectural monument of the Rabat-i-Malik caravanserai, built in the 11th century in the Navoi region of Uzbekistan and included in the tentative list of the UNESCO World Heritage. In the conditions of Central Asia, where the temperature is rising almost three times faster than the global average and droughts and extreme weather events are intensifying, the monument is exposed to significant threats. The main impact factors include soil salinisation caused by underground saline waters, which leads to the erosion of unfired brick and clay; extreme heat causing the drying out and cracking of materials; strong winds and dust storms contributing to the mechanical wear of the ruins; and also the variability of precipitation, leading to water damage and flooding. These processes are particularly relevant for archaeological sites in the regions of Navoi, Khorezm and Bukhara, where similar monuments already show signs of destruction. The authors analyse the potential consequences for the preservation of cultural heritage, including the loss of historical value and the impact on tourism, and propose adaptation measures such as monitoring, ventilation of foundations and international cooperation for restoration. The study emphasises the need to integrate climate risks into the heritage protection strategies of Uzbekistan.</p>
      </trans-abstract>
      <trans-abstract xml:lang="uz">
        <p>Ushbu maqolada O‘zbekistonning Navoiy viloyatidagi 11-asrga oid Rabat-i-Malik karvonsaroyiga iqlim o‘zgarishining ta‘siri o‘rganiladi. Bu yerda YUNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Harorat global o‘rtacha ko‘rsatkichdan qariyb uch baravar tezroq ko‘tarilayotgan va qurg‘oqchilik va ekstremal ob-havo hodisalari kuchayib borayotgan Markaziy / Osiyo sharoitida bu joy jiddiy tahdidlarga duch kelmoqda. Asosiy omillar orasida yer osti sho‘r suvlari tufayli tuproqning sho‘rlanishi, bu esa pishmagan g‘isht va loyning eroziyasiga olib keladi; materiallarning qurib qolishiga va yorilishiga olib keladigan haddan tashqari issiqlik; xarobalarning mexanik buzilishiga olib keladigan kuchli shamollar va chang bo‘ronlari; va yog‘ingarchilikning o‘zgaruvchanligi, bu esa suvning shikastlanishi va suv toshqinlariga olib keladi. Bu jarayonlar, ayniqsa, Navoiy, Xorazm va Buxoro viloyatlaridagi arxeologik joylar uchun dolzarbdir, bu yerda shunga o‘xshash joylar allaqachon buzilish belgilarini ko‘rsatmoqda. Mualliflar madaniy merosni saqlashga, jumladan, tarixiy qiymatning yo‘qolishiga va turizmga ta‘sirini tahlil qiladilar va monitoring, poydevor shamollatish va tiklash uchun xalqaro hamkorlik kabi moslashuv choralarini taklif qiladilar. Tadqiqotda iqlim xavflarini O‘zbekistonning merosni saqlash strategiyalariga kiritish zarurligi ta‘kidlangan.</p>
      </trans-abstract>
      <kwd-group xml:lang="ru">
        <kwd>Великий шёлковый путь</kwd>
        <kwd>Узбекистан</kwd>
        <kwd>климат</kwd>
        <kwd>памятник</kwd>
        <kwd>караван сараи</kwd>
        <kwd>традиционные строительные материалы</kwd>
        <kwd>традиционные климатические приемы</kwd>
        <kwd>климатическая адаптация</kwd>
      </kwd-group>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>the Great Silk Road</kwd>
        <kwd>Uzbekistan</kwd>
        <kwd>climate</kwd>
        <kwd>monument</kwd>
        <kwd>caravanserais</kwd>
        <kwd>traditional building materials</kwd>
        <kwd>traditional climatic techniques</kwd>
        <kwd>climate adaptation</kwd>
      </kwd-group>
      <kwd-group xml:lang="uz">
        <kwd>Buyuk Ipak yo‘li</kwd>
        <kwd>O‘zbekiston</kwd>
        <kwd>iqlim</kwd>
        <kwd>yodgorlik</kwd>
        <kwd>karvonsaroylar</kwd>
        <kwd>an‘anaviy qurilish materiallari</kwd>
        <kwd>an‘anaviy iqlim texnikalari</kwd>
        <kwd>Professor KIMYO INTERNATIONAL UNIVERSITY in Tashkent</kwd>
        <kwd>Department of Architecture and Urban Design</kwd>
        <kwd>Tashkent</kwd>
      </kwd-group>
    </article-meta>
  </front>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="r1">
        <label>1</label>
        <mixed-citation>Арапов А. В. Архитектура Узбекистана (IX–XV вв.) // Художественная культура Центральной Азии и Азербайджана в IX–XV веках. Т. IV: Архитектура. — Самарканд–Ташкент: МКАС, 2013. — С. 159–215.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r2">
        <label>2</label>
        <mixed-citation>Булатов Н. Х. Памятники архитектуры Караханидского времени // Археология Узбекистана. — Ташкент, 1990.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r3">
        <label>3</label>
        <mixed-citation>Гулямов Я. Г. История ирригации в Узбекистане с древнейших времён. — Ташкент: АН УзССР, 1957.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r4">
        <label>4</label>
        <mixed-citation>Кубаев С. Ш. Аултепе — первый открытый караван-сарай, рабат (рибат) Средней Азии // Вестник Алтайского государственного университета. — 2020. — № 2 (110). — С. 5–10.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r5">
        <label>5</label>
        <mixed-citation>Князева В. П. Принципы устойчивой архитектуры в историческом контексте. — М.: Архитектура-С, 2018.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r6">
        <label>6</label>
        <mixed-citation>Массони В. М. История архитектуры Средней Азии. — М.: Стройиздат, 1979.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r7">
        <label>7</label>
        <mixed-citation>Михайлов В. А. Традиционная архитектура и климат // Вестник архитектуры и строительства. — 2015. — № 3.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r8">
        <label>8</label>
        <mixed-citation>Немцева Н. Б. Рабат-и Малик — степная резиденция Караханидов XI–XII вв. Археологические исследования. — Ташкент: Истиклол, 2019.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r9">
        <label>9</label>
        <mixed-citation>Немцева Н. Б. Рабат-и Малик, XI — начало XVIII в. (археологические исследования). — Ташкент: Французский институт исследований Центральной Азии, 2009.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r10">
        <label>10</label>
        <mixed-citation>Немцева Н. Б. Степная резиденция Караханидов // Средняя Азия в эпоху Караханидов. — Ташкент: Академия наук Узбекистана, 2000. — С. 45–60.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r11">
        <label>11</label>
        <mixed-citation>Немцева Н. Б. Рабат-и Малик: караван-сарай или резиденция? Тарихи Узбекистон. — Ташкент, 2000. — № 1–2. — С. 7–13.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r12">
        <label>12</label>
        <mixed-citation>Пугаченкова Г. А. Зодчество Средней Азии: V–XV вв. — Ташкент: Фан, 1981.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r13">
        <label>13</label>
        <mixed-citation>Рахматуллаев А. Р. Караван-сараи Великого шёлкового пути. — Ташкент: Узбекистан, 2005.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r14">
        <label>14</label>
        <mixed-citation>Толстов С. П. По древним дельтам Окса и Яксарта. — М.: Издательство восточной литературы, 1962.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r15">
        <label>15</label>
        <mixed-citation>Убайдуллаев Х., Худойберганова Н. Возникновение караван-сараев и их архитектурно-типологическое решение // Эхо истории. — 2004. — № 1 (21). — С. 18–22.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r16">
        <label>16</label>
        <mixed-citation>Караван-сарай Рабат-и Малик // Наследие Узбекистана: Проект по сохранению культурного наследия. — Ташкент: Legacy.uz, 2022.</mixed-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
</article>
