<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD with MathML3 v1.3 20210610//EN" "JATS-journalpublishing1-3-mathml3.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:ali="http://www.niso.org/schemas/ali/1.0/" article-type="research-article" dtd-version="1.3" xml:lang="uz">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">research-focus</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Research Focus International Scientific Journal</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Research Focus</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="epub" publication-format="electronic">2181-3833</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Ilm-fan va innovatsiyalar akademiyasi</publisher-name>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="doi">10.66073/researchfocus.v4i8.1743</article-id>
      <article-id pub-id-type="other" assigning-authority="relibrary.uz">REL-A-013063</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="oak">
          <subject>13.00.00</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="uz">INFORMATIKA DARSLARIDA UDL (UNIVERSAL DESIGN FOR LEARNING) VA INKLYUZIYA</article-title>
        <trans-title-group xml:lang="en">
          <trans-title>UDL (UNIVERSAL DESIGN FOR LEARNING) AND INCLUSION IN COMPUTER SCIENCE LESSONS</trans-title>
        </trans-title-group>
        <trans-title-group xml:lang="ru">
          <trans-title>UDL (УНИВЕРСАЛЬНЫЙ ДИЗАЙН ДЛЯ ОБУЧЕНИЯ) И ИНКЛЮЗИЯ НА УРОКАХ ИНФОРМАТИКИ</trans-title>
        </trans-title-group>
      </title-group>
      <contrib-group content-type="author">
        <contrib contrib-type="author">
          <string-name>Abduraxmanova Ro‘zixon Xasanboy qizi</string-name>
          <aff>Namangan davlat texnika universiteti tadqiqotchisi</aff>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub" iso-8601-date="2025-09-05">
        <day>05</day>
        <month>09</month>
        <year>2025</year>
      </pub-date>
      <pub-date date-type="collection">
        <year>2025</year>
      </pub-date>
      <volume>4</volume>
      <issue>8</issue>
      <fpage>25</fpage>
      <lpage>31</lpage>
      <permissions>
        <license xlink:href="https://creativecommons.org/licenses/by/4.0">
          <ali:license_ref>https://creativecommons.org/licenses/by/4.0</ali:license_ref>
          <license-p>Ushbu asar Creative Commons Attribution 4.0 International litsenziyasi asosida litsenziyalangan.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <self-uri xlink:href="https://relibrary.uz/REL-A-013063/"/>
      <abstract xml:lang="uz">
        <p>Maqola informatika darslarida Universal Design for Learning (UDL) tamoyillarini qo‘llab, inklyuziv o‘qitish uchun amaliy dizayn modelini taklif etadi. UDL‘ning uch yo‘nalishi — taqdim etishning ko‘p usullari (multiple means of representation), faoliyat va ifodalashning ko‘p usullari (action &amp; expression), hamda jalb etishning ko‘p usullari (engagement) — informatika mazmuniga moslashtiriladi: algoritmlash, kod yozish, mantiqiy sxemalar, vizualizatsiya va loyihaviy ishlar. Tadqiqotda adabiyot sharhi, o‘qituvchi va o‘quvchi intervyulari, dars kuzatuvlari hamda UDL chek-listi asosida dars ssenariylari ishlab chiqiladi. Moslashtirish misollari sifatida ekran o‘qish qurilmalari (NVDA/JAWS) bilan mos web-resurslar, klaviatura navigatsiyasi, rang-kontrast standartlari, multimodal qo‘llanmalar (matn–audio–video–kod bloklari), differensiallashgan topshiriqlar va adaptiv baholash rubrikalari keltiriladi. Natijada o‘qituvchilar uchun UDL asosidagi informatika darsi dizayn chek-listi, baholash mezonlari va namuna ssenariylar taqdim etiladi; ular turli ehtiyojli o‘quvchilar (ko‘rish/eshitishdagi cheklovlar, o‘qish qiyinchiliklari, ikkinchi til sifatida o‘zbek tili) uchun kirish imkonini kengaytirish, ishtirok va o‘rganish natijalarini qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi. Maqola yakunida joriy etish bo‘yicha bosqichma-bosqich tavsiyalar, monitoring va refleksiya mexanizmlari beriladi.</p>
      </abstract>
      <trans-abstract xml:lang="en">
        <p>The article proposes a practical design model for inclusive teaching in computer science lessons by applying the principles of Universal Design for Learning (UDL). The three areas of UDL — multiple means of representation, multiple means of action and expression, and multiple means of engagement — are adapted to the content of computer science: algorithmization, coding, logic diagrams, visualization and project work. In the study, lesson scenarios are developed on the basis of a literature review, interviews with teachers and students, lesson observations and a UDL checklist. Examples of adaptation include web resources compatible with screen readers (NVDA/JAWS), keyboard navigation, colour-contrast standards, multimodal manuals (text–audio–video–code blocks), differentiated assignments and adaptive assessment rubrics. As a result, a UDL-based design checklist for computer science lessons, assessment criteria and sample scenarios are provided for teachers; they serve to widen access, participation and support for learning outcomes for students with various needs (visual and hearing limitations, reading difficulties, Uzbek as a second language). The article concludes with step-by-step recommendations on implementation, together with monitoring and reflection mechanisms.</p>
      </trans-abstract>
      <trans-abstract xml:lang="ru">
        <p>В статье предлагается практическая модель проектирования инклюзивного обучения на уроках информатики, применяющая принципы универсального дизайна для обучения (UDL). Три направления UDL — множественные средства представления, действие и выражение, а также вовлеченность — адаптированы к содержанию информатики: алгоритмизация, кодирование, логические схемы, визуализация и проектная работа. В исследовании разрабатываются сценарии уроков на основе обзора литературы, интервью с учителями и учениками, наблюдений за уроками и контрольного списка UDL. Примерами адаптации являются веб-ресурсы, совместимые с программами экранного доступа (NVDA/JAWS), навигация с помощью клавиатуры, стандарты цветового контраста, многомодальные руководства (текст –аудио–видео–блоки кода), дифференцированные задания и адаптивные оценочные критерии. Результатом являются контрольный список для проектирования уроков информатики на основе UDL, критерии оценки и примеры сценариев для учителей; Они служат для расширения доступа, участия и поддержки результатов обучения для учащихся с различными потребностями (нарушения зрения/слуха, трудности с чтением, узбекский как второй язык). В заключение статьи приводятся пошаговые рекомендации по механизмам внедрения, мониторинга и анализа.</p>
      </trans-abstract>
      <kwd-group xml:lang="uz">
        <kwd>UDL (Universal Design for Learning)</kwd>
        <kwd>inklyuziv ta‘lim</kwd>
        <kwd>informatika o‘qitish metodikasi</kwd>
        <kwd>kompyuter fikrlashi</kwd>
        <kwd>multimodal resurslar</kwd>
        <kwd>differensiallashgan topshiriqlar</kwd>
        <kwd>adaptiv baholash</kwd>
        <kwd>ko‘makchi texnologiyalar (NVDA/JAWS)</kwd>
        <kwd>kodlash muhitlari (Scratch/Python)</kwd>
        <kwd>UDL chek-list</kwd>
      </kwd-group>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>UDL (Universal Design for Learning)</kwd>
        <kwd>inclusive education</kwd>
        <kwd>methodology of teaching computer science</kwd>
        <kwd>computational thinking</kwd>
        <kwd>multimodal resources</kwd>
        <kwd>differentiated tasks</kwd>
        <kwd>adaptive assessment</kwd>
        <kwd>assistive technologies (NVDA/JAWS)</kwd>
        <kwd>coding environments (Scratch/Python)</kwd>
        <kwd>UDL checklist</kwd>
      </kwd-group>
      <kwd-group xml:lang="ru">
        <kwd>UDL (Универсальный дизайн для обучения)</kwd>
        <kwd>инклюзивное образование</kwd>
        <kwd>методика преподавания информатики</kwd>
        <kwd>вычислительное мышление</kwd>
        <kwd>мультимодальные ресурсы</kwd>
        <kwd>дифференцированные задания</kwd>
        <kwd>адаптивное оценивание</kwd>
        <kwd>ассистивные технологии (NVDA/JAWS)</kwd>
        <kwd>среды программирования (Scratch/Python)</kwd>
        <kwd>контрольный список UDL</kwd>
      </kwd-group>
    </article-meta>
  </front>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="r1">
        <label>1</label>
        <mixed-citation>Mamarajabov, M. E., Toshtemirov, D. E., &amp; Yuldashev, O‘. A. (2023). Informatika o‘qitish metodikasi. Toshkent: Bookmany print. ISBN 978-9943-9727-5-9.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r2">
        <label>2</label>
        <mixed-citation>Madatov, I. Y. (2024). Inklyuziv ta’lim: darslik. Samarqand davlat universiteti Kattaqo‘rg‘on filiali, 240 b.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r3">
        <label>3</label>
        <mixed-citation>Mavlonova, R. A. (tahr.). Umumiy pedagogika: darslik. Jizzax davlat pedagogika universiteti nashri (elektron).</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r4">
        <label>4</label>
        <mixed-citation>Uzluksiz ta’lim pedagogikasi va inklyuziv ta’lim: darslik. (2024). Namangan davlat universiteti ARM (elektron nashr).</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r5">
        <label>5</label>
        <mixed-citation>Qodirova, F. (2022). Inklyuziv ta’lim: nazariyasi va amaliyoti. (Elektron resurs).</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r6">
        <label>6</label>
        <mixed-citation>JDPU (2022). Inklyuziv ta’lim (o‘quv qo‘llanma, to‘plam).</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r7">
        <label>7</label>
        <mixed-citation>Oltiboyev, A. E., &amp; Zaripova, S. E. (2024). Inklyuziv ta’lim. Gospital pedagogika: o‘quv qo‘llanma. Termiz: “ILM-21”.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r8">
        <label>8</label>
        <mixed-citation>Kamaltdinova, D. T. va boshq. (2020). Informatika va axborot texnologiyalari: 5-sinf darslik. Toshkent: RTM. (Elektron nashr).</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r9">
        <label>9</label>
        <mixed-citation>Fayziyeva, F. M., Sayfurov, D. M., Atamuratov, R. K., Tursunova, F. R., Dottoyev, S. X., &amp; Tilovova, M. M. (2021). Informatika va axborot texnologiyalari: 10-sinf darslik. Toshkent: Respublika ta’lim markazi. (Elektron nashr).</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r10">
        <label>10</label>
        <mixed-citation>JDPU (2023). 5110700 – Informatika o‘qitish metodikasi: o‘quv-uslubiy majmua. (Elektron fayl).</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r11">
        <label>11</label>
        <mixed-citation>Meyer, A., Rose, D. H., &amp; Gordon, D. (2014). Universal Design for Learning: Theory and Practice. CAST Publishing. (Erkin onlayn nashr).</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r12">
        <label>12</label>
        <mixed-citation>CAST. (2024). UDL Guidelines 3.0 (yangilangan yo‘riqnoma).</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r13">
        <label>13</label>
        <mixed-citation>W3C. (2024). Web Content Accessibility Guidelines (WCAG) 2.2 — Rekomendatsiya.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r14">
        <label>14</label>
        <mixed-citation>WAI, W3C. (2023). What’s new in WCAG 2.2 (qo‘shimcha 9 ta mezon sharhi).</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r15">
        <label>15</label>
        <mixed-citation>WAI, W3C. (n.d.). WCAG 2.2 Overview (13 ta yo‘riqnoma, A/AA/AAA darajalari).</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r16">
        <label>16</label>
        <mixed-citation>Al-Azawei, A., Serenelli, F., &amp; Lundqvist, K. (2016). Universal Design for Learning (UDL): A content analysis of peer-reviewed papers (2012–2015). Journal of the Scholarship of Teaching and Learning, 16(3), 39–56. <pub-id pub-id-type="doi">10.14434/josotl.v16i3.19295</pub-id></mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r17">
        <label>17</label>
        <mixed-citation>Almeqdad, Q. I. (2023). The effectiveness of Universal Design for Learning. Cogent Education.</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r18">
        <label>18</label>
        <mixed-citation>La, H., Dyjur, P., &amp; Bair, H. (2018). Universal Design for Learning in Higher Education: A Practical Guide. University of Calgary Taylor Institute (ochiq PDF).</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r19">
        <label>19</label>
        <mixed-citation>Brooke, J. (1996). SUS: A “quick and dirty” usability scale. In Usability Evaluation in Industry. (SUS shakli/ballash usuli — rasmiy nashrlar).</mixed-citation>
      </ref>
      <ref id="r20">
        <label>20</label>
        <mixed-citation>Brooke, J. (2013). SUS: A retrospective. Journal of Usability Studies, 8(2), 29–40.</mixed-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
</article>
